ارتقای سواد رسانه‌ای مخاطب با رسانه ملی

کارشناسان درباره نقش مناظره های انتخاباتی تلویزیون در تصمیم گیری و انتخاب مردم صحبت کرده اند.

این صاحب نظر ارتباطات درخصوص ابزارهای موثر برای ایجاد یک مناظره سالم عنوان می کند: ما اگر می پذیریم مناظره کنیم، به این معناست که همه مفاهیم، قابل بحث و مجادله است و آمده ایم به ایجاد یک عقل سلیم در جریان مناظره ها کمک کنیم. بنابراین به یک فضای عینی اجتماعی ـ سیاسی برای مناظره احتیاج داریم و دوم این که ساختار رسانه ای باید به گونه ای باشد که به شکل گیری مناظره های آزاد، عقلایی و چالشی کمک کند. سوم این که مناظره بیشتر در جوامعی کاربرد دارد که آزادی بیان و گفت وگو به صورت یک فرهنگ وجود دارد و نباید این طور فکر کرد که فقط در زمان انتخابات مجازیم مناظره داشته باشیم و بقیه ایام سال و گفتمان های آن را فراموش کنیم.

فرقانی درباره لزوم استمرار مناظره ها تأکید می کند: این رویه مناظره ها که فقط در مقطع انتخابات انجام می شود، می تواند حساسیت برانگیز باشد؛ چون ما در گام اول ظرفیت اجتماعی این نوع مناظره ها را به وجود نیاورده و به آن استمرار نبخشیده ایم. در نتیجه ممکن است جامعه و حتی مسئولان نسبت به آن واکنش نشان دهند و تحمل آن را به صورت عادی نداشته باشند. اگر قرار است مناظره را به عنوان ابزاری برای تقویت عقلانیت به کار بریم باید این ابزار را در طول سال و به صورت یک فرهنگ به کار بگیریم. بنابراین استفاده از این ابزار نباید محدود به زمان خاصی همچون انتخابات باشد و استمرار مناظره است که در این میان اهمیت دارد.

این مدرس دانشگاه درباره مناظره های برگزار شده امسال می گوید: امکان این که بخواهیم به مناظره های برگزار شده به صورت یک بسته مهر شده نگاه کنیم، وجود ندارد. بخشی از قسمت های مناظره های برگزار شده کارکرد مؤثرتر و فضای بازتری داشت و بحث ها آزادانه و چالشی تر صورت می گرفت. این هم به جذاب شدن بحث و هم به مخاطب کمک می کرد از خلال مباحث به تشخیص آگاهانه تری برسد. بعضی دیگر از این قسمت ها می توانست وزین تر و جدی تر طراحی شود و در شأن اهداف مناظره باشد. مثلا طرح معما و چیستان و سوالاتی که جواب آن با بله و خیر بود، نمی توانست تعیین کننده خط مشی کلی نامزد سیاسی باشد و لزوما توانایی و سلامت کسی را محک نمی زند.

شیوه طرح سوال در مناظره

فرقانی درباره چگونگی طرح سوال در مناظره ها می گوید: در مناظره ها رسانه باید بی طرف باشد و در عین حال سوال ها باید به گونه ای باشد که نیازها یا علایق مخاطب و مردم را بازگو کند. امروز در بسیاری از رسانه های دنیا هم در خلال بحث ها امکانات فنی ارتباطی را فراهم می کنند که مردم و مخاطبان سوال های خود را بپرسند و پاسخ دریافت کنند.

وی ادامه می دهد: سوال ها باید ذهن مصاحبه شوندگان را شخم بزند و فقط اطلاعات سطحی وی را منعکس نکند. بنابراین پاسخ این پرسش ها باید بازتاب دهنده دانش، تفکر و قدرت تحلیل مناظره شونده باشد و چالش لازم را میان مناظره شوندگان در حد معقول ایجاد کند. به نظرم سوالاتی که در مناظره ها مطرح شد، این ویژگی ها را نداشت و می توانست جزو سوالاتی باشد که در یک رسانه رسمی معمولا مطرح می شود. بسیاری از سوالات در فرصت های چند دقیقه ای قابل پاسخگویی نبود و امکان تشریح یک برنامه اقتصادی یا فرهنگی در طول دو یا سه دقیقه وجود ندارد. این فرصت های کوتاه بیشتر به رد و بدل کردن اطلاعات کمک می کرد و زمینه ای برای نقد و تحلیل به وجود نمی آورد. در سری اول، سوال ها مسابقه های ۲۰ سوالی رادیو را برایمان تداعی می کرد.

فرقانی درباره استانداردهای لازم برای ایجاد یک مناظره سیاسی می گوید: ما نمی توانیم استاندارد ثابتی برای یک مناظره سیاسی تلویزیونی تعیین کنیم. شکل و چارچوب این گونه مناظره ها را شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در کشورها و نیز نقش و جایگاه رسانه ها و مدیریت و مالکیت آنها تعیین می کند. به عنوان مثال اگر رسانه ای مدیریت و مالکیت دولتی یا خصوصی داشته باشد، دیدگاه آن نسبت به مناظره متفاوت است و طبعا رویکرد این رسانه ها به تبع خصوصی یا دولتی بودن تغییر می کند. حتی انتظارات و توقعات مخاطبان هم از این دو دسته رسانه متفاوت است. تلاش رسانه های متعلق به دولت در جریان مناظره ها این است که به نوعی گفتمان رسمی دولت آسیب جدی نبیند و مؤلفه های آن گفتمان بازتولید شود، اما در رسانه های خصوصی تلاش می شود گفتمان رسمی به چالش کشیده شود.

این مدرس دانشگاه علامه ادامه می دهد: از طرف دیگر، ساخت حرفه ای برنامه بر کیفیت و جزئیات تأثیر می گذارد و قبول و پذیرش مفروضات و پیش شرط ها نیز در این روند موثر است. منظور این است که اگر وارد مناظره می شویم باید بپذیریم محدوده آزادی های موجود را توسعه دهیم و باید قبول کنیم حقیقت از خلال بحث خود را باید آشکار کند و هیچ کس مظهر حق مطلق نیست و همه آمده اند در جریان گفت وگو به روشن شدن حقیقت کمک کنند. به همین دلیل نباید اجازه دهیم مؤلفه ها یا عناصر مزاحمی که به نوعی فضای بحث را می توانند باز کنند، وارد مناظره ها شوند. ما نباید مناظره ها را با استناد به منابع یا هر گونه دیگری به فضایی بن بست مانند بکشانیم و در واقع ذات مناظره با این نگاه در تضاد است.

مردم؛ محور تلاش رسانه ملی

فرهاد ناصح، تهیه کننده و سازنده برنامه تلویزیونی «روبه فردا» در این خصوص معتقد است: سازمان صداوسیما تمام تلاش خود را در این زمینه انجام داد تا مردم بتوانند اطلاع و آگاهی بخشی خوبی از نامزدهای مورد نظر به دست بیاورند. به عنوان فردی که ۲۰ سال برنامه ساز تلویزیونی هستم، به نظرم مناظره ها، هم از لحاظ رتبه ای و هم از لحاظ محتوا و نگاهی که به یک میزگرد ختم می شود، از اهمیت بالایی برخوردار است.

این برنامه ساز تلویزیونی درباره تعدد نامزدها و عدالت رسانه ای می گوید: فکر می کنم در مناظره های امسال، زمان صحبت برای تمام نامزدها به انصاف تقسیم شده بود. باید توجه داشت معمولا کسی نمی تواند با زیاده گویی، دیدگاه خود را از برنامه آینده اش منتشر کند. فکر می کنم اختصاص زمان های مختصر برای پاسخگویی توانست دیدگاه کلان افراد را نسبت به برنامه ریزی آینده در قالب گزینه های متعدد ارائه کند.

ناصح ادامه می دهد: این طبیعی است که هر مناظره ای بعد از برگزار شدن، نقص های خود را بازتاب می دهد و تحلیل این نقایص می تواند تجربه ای باشد تا اشتباهات در سال های آینده تکرار نشود. یکی از نقاط ضعف مناظره های امسال این بود که ناظر برنامه در بیشتر موارد ساکت بود. او به عنوان کسی که دانش بیشتری دارد، باید بتواند در موارد لازم مداخله کند یا بحث را به نتیجه مشخصی برساند، اما وارد مباحث نمی شد و فقط به یک لبخند اکتفا می کرد.

شرایط مناظره ها

این برنامه ساز تلویزیونی می گوید: سال های زیادی است که در شبکه پنج سیما برنامه های ویژه انتخابات می سازم و به همین دلیل با مردم سروکار دارم و مطمئنا مردم می توانند عدالت برقرار شده بین نامزدها را تشخیص دهند. به نظرم اگر نامزدها ۲۰ نفر هم باشند باید شرایط یکسانی برایشان ایجاد شود و تمام آنها در نور و استودیویی یکسان حضور پیدا کنند، زیرا اگر شرایط برابر نباشد، مناظره کنندگان اعتراض می کنند که به دلیل نبود شرایط مناسب نمی توانند حرف بزنند. از این حیث یکسانی شرایط و عدالت اجرایی در مناظره های امسال را باید مثبت قلمداد کرد. در شرایط منطقی، سوالات باید به گونه ای مطرح شود که از بین سوالات مردم در اجتماع باشد و نظرات آنها را منعکس کند. با این تعریف، سوالات مناظره های برگزار شده می توانست متنوع تر از این هم باشد، اما به نظرم عمده سوالات مردم در این مناظره ها در مباحث اقتصادی،فرهنگی و سیاسی بخوبی مطرح شد.

پیشنهادهایی برای فردا

تهیه کننده برنامه روبه فردا پیشنهادهایی هم برای مناظره های انتخاباتی در سال های آینده ارائه می کند و می گوید: بهتر است تیتراژ مناظره سیاسی یکی از سرودهای حماسی باشد تا حس وطن دوستی مردم بیدار شود. در شروع برنامه هم می شود سرود ملی ایران نواخت و مناظره کنندگان تا پایان سرود بایستند و این شکوه خاصی به برنامه می بخشد. علاوه بر این، باید فضا به گونه ای تعریف شود که دست اندرکاران یا نخبگان هر حوزه ای که در آن صاحب نظر هستند، به صورت آزاد و خارج از وقت های تعیین شده، سوالات خود را مطرح کنند. مثلا این امکان در مناظره های برگزار شده امسال وجود داشت که زمانی دو دقیقه ای برای پاسخگویی و صحبت متقابل با نامزدها با تماشاگران مناظره اختصاص داده می شد. این روش می تواند کارکرد بهتری در پاسخگویی مردمی داشته باشد. پیشنهادم این است که حتما یکی از ارکان این برنامه ها خود مردم باشند. یک برنامه خوب برنامه ای است که مخاطب از آن احساس رضایت کند و اگر برنامه پخش نشود مردم در خصوص علت پخش نشدن آن از یکدیگر پرس و جو کنند. همه ما سلیقه ای داریم، اما به نظرم مهم ترین سلیقه مربوط به مردم می شود که در جریان ساخت یک برنامه باید نسبت به آن توجه بیشتری صورت گیرد.

ایران، پیشرو در مناظره انتخاباتی

حسن عابدینی، مجری برنامه «گفت وگوی ویژه خبری» و کارشناس رسانه در زمینه مناظره سیاسی که امسال خود برنامه های انتخاباتی شبکه دو سیما را اجرا کرد، درباره برآیند مناظره های انتخاباتی پخش شده از رسانه ملی می گوید: مناظره ـ بخصوص در برنامه های رسانه ای برای انتخابات ریاست جمهوری ـ معمولا در دنیا مورد استفاده نامزدها قرار نمی گیرد. از این حیث، شاید ایران دومین کشوری باشد که به صورت زنده به برگزاری مناظره زنده اقدام کرده است. پیشتر آمریکا، فرانسه و انگلیس این کار را انجام داد ه اند و نکته جالب اینجاست که انگلیس پس از مناظره های سال ۸۸ ایران، کار خود را آغاز کرده است.

این مجری ادامه می دهد: مناظره ها معمولا به صورت دو به دو صورت می گیرد، چون در کشورهای غربی، دو حزب مقابل هم قرار می گیرند و به همین دلیل مدل ایران در برگزاری مناظره ها در دنیا بی نظیر است. شرکت هشت نفر در مناظره و صحبت درباره مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و نقد صحبت رقبا در همان لحظه، یک ابتکار جالب بود که از سوی رسانه ملی صورت گرفت.

قضاوت مخاطب

عابدینی معتقد است یکی از فواید مهم مناظره ها برای افکار عمومی این است که به صورت همزمان و مقایسه ای، فرصتی به رأی دهندگان داده می شود تا درباره توان اجرایی نامزد قضاوت کنند.

عابدینی با اشاره به این که در حوزه مناظره چند بحث جدی وجود دارد، می گوید: اولین نکته این است که مخاطب در مورد هر یک از مناظره کنندگان قضاوت می کند که تا چه اندازه در گفتار خود منطقی است. نکته دوم به استدلال و ادله ای بستگی دارد که مناظره کننده در کلام خود به کار می برد. مثلا مخاطب قضاوت می کند نامزد مورد نظرش تا چه اندازه می تواند در قبال موضوعات مطرح شده، دلیل منطقی ارائه کند. سوم این که در جریان مناظره ممکن است طرف مقابل، ایراداتی را نسبت به برنامه یک نامزد مطرح کند. نوع واکنشی که نامزد نشان می دهد، باعث می شود مردم تحمل دیدگاه مخالف را در آن نامزد محک بزنند. نکته چهارم به منصفانه برخورد کردن باز می گردد؛ یعنی مخاطب انتظار دارد فرد مورد نظرش در مناظره با رویدادها و اتفاقات اطرافش منصفانه باشد. نکته بعدی که برای مخاطب در جریان مناظره به وجود می آید، برنامه محور بودن آن است و مخاطبان به این ترتیب قضاوت می کنند که آیا فرد مورد نظرشان می تواند در حوزه اقتصاد، سیاست و فرهنگ برنامه جامعی ارائه کند یا نه. مسأله دیگر مربوط به اشراف نامزد بر موضوع مناظره یا موضوعات کلان و ملی است. فردی که می خواهد رئیس جمهور شود باید نسبت به موضوعات کلان ملی آگاهی داشته باشد. مناظره های تلویزیونی باید در زمانی مناسب برگزار شود و از جهت دکور، نورپردازی و میزان گرما مناسب باشد؛ چون مناظره کنندگان به اندازه کافی استرس دارند و شرایط بد محیطی می تواند بر آنها تأثیر بگذارد. در نهایت، هر مسیری که بتواند زمینه ساز یک داوری خوب برای مخاطب شود، طبعا برای آن مناظره، مثبت خواهد بود؛ اما اگر این مناظره ها به بی اخلاقی و طرح مسائل حاشیه ای منجر شود و مناظره کنندگان به طور اغراق آمیز یکدیگر را تخریب کنند، طبعا مناظره خوبی نخواهد بود.

مجری گفت وگوی ویژه خبری شبکه دو درباره رفتار مناظره کنندگان نیز می افزاید: معمولا وقتی در ایالات متحده، فرانسه و انگلیس مناظره ها برگزار می شود و مردم رفتار خلاف شئون عرفی را در نامزدی می بینند، طبعا نسبت به آن نامزد اتفاق نظر پیدا نمی کنند. مثلا در جریان انتخابات دور قبل آمریکا، مک کین پس از مناظره پشت سر اوباما، اداهایی در آورد که باعث ریزش آرای خود و سبب شد مردم او را برای تصدی بالاترین مقام اجرایی کشور مناسب ندانند.

سبک های متفاوت طرح سوال

این کارشناس رسانه، شیوه های متعددی برای طرح سوال در مناظره برمی شمرد و بیان می کند: به نسبت این که شرکت کنندگان در مناظره، دو به دو یا چند نفره باشند، سوالات مناظره تغییر می کند. گاهی ممکن است در یک مناظره چند نفره چند دقیقه فرصت دهند فرد مناظره کننده دیدگاهش را درباره موضوعی بیان کند و بعد دیگران آن را نقد کنند تا مردم متوجه قدرت جمع بندی و همگرایی مناظره کننده شوند. در بعضی کشورها هم مثل آمریکا و انگلیس یک موضوع سیاسی را مطرح می کنند و دیدگاه نامزد را نسبت به موضوع می پرسند و طرف مقابل نیز آن را نقد می کند. به نظرم امکان طرح سوال به طور رو در رو هم از سوی نخبگان وجود ندارد، چون فرصت تبلیغ و پاسخگویی کم است، مثلا مناظره کنندگان باید برای پاسخگویی به هنرمندان، طیف های مختلف آنان را در نظر بگیرند و شاید حتی یک روز کامل هم برای این کار کافی نباشد!

راهکارهایی برای ایجاد عدالت

وی در پایان درباره راهکارهای ایجاد عدالت میان مناظره کنندگان می گوید: تنها کاری که برای برقراری عدالت بین دو یا چند مناظره کننده قرار می دهیم، می تواند این باشد که زمان را بین مناظره کنندگان به طور مساوی تقسیم کنیم. نکته دوم هم ایجاد قواعدی از پیش تعیین شده برای مناظره کنندگان است تا وارد آن حوزه نشوند و مثلا از تخریب یکدیگر بپرهیزند و مسائل شخصی یکدیگر را افشا نکنند. اگر مناظره ها اخلاق مدار و مبتنی بر عقلانیت و دین محوری باشد، سازنده خواهد بود. نظرسنجی ها نشان داده مناظره های برگزار شده در انتخابات امسال بسیار موثر بوده و قدرت تصمیم گیری و سواد رسانه ای و سیاسی جامعه را بالا برده است.

نسرین بختیاری

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: