شنبه - ۱۳۹۷/۰۲/۰۱

هدفها، وظایف، و ویژگیهای متصدیان بیت‌المال در اسلام

در فرمانها و نامه‎هایی که امیر‌المؤمنین به والیان خود طی چند سال خلافت نوشتند، اهداف، وظایف، صفاتِ شخصی و الگوی رفتاری والی را با مردم تبیین فرمودند: از مطالعه این مراسلات اهداف، برنامه‌ها و سیاستهایی که یک والی باید اجرا کند روشن می‌شود. موضوع حائز اهمیت این است که حضرت علی پس از قتل عثمان به خلافت می‌رسند؛ زمانی که بسیاری از مسلمانان نسبت به تصرفات عثمان و والیان او در بیت‌المال معترض و چندین بار دست به شورش زده بودند (عسگری، ج۱، ۴۵). لذا حضرت علی (علیه السلام) پس از رسیدن به خلافت، تلاش زیادی صرف روشن کردن رسالت والی، شرایط و وظایف او و نحوه درست جمع‌آوری مالیاتها و به مصرف رساندن آن وجوه نمودند. در نتیجه، از مطالعه دستورالعملهای حضرت به والیان خویش، اهداف و سیاستهای مالی بیت‌المال- با توجه به سیره پیامبر اکرم در این مورد و آنچه سه خلیفه حضرت انجام دادند و مورد اعتراض امیرمؤمنان قرار نگرفت- استنباط می‌شود.

۱- هدف و آرمان والی

حضرت علی (علیه السلام) در فرمانهای صادره هدف والی را رسیدن به عدالت و اجرای آن میان امت اسلامی می‌دانند. آرمانی که والی باید دنبال کند رسیدن به قسط و داد است (نهج البلاغه، نامه ۵۳، ۹۹۸). اینک فرازهایی از فرمان حضرت به مالک اشتر هنگام انتصاب او به استانداری مصر و سفارش او به اجرای عدل و داد نقل می‌شود. (۱)
باید میانه‌روی در حق را، و گسترش عدالت را و عمل به آنچه را که بیشتر مایه دلخوشی توده مردم است بیش از هر چیز دوست بداری. برای دگرگون ساختن نعمت خدای و دچار شدن به قهر بی‌ امان او، چیزی بیش از پافشاری در بیدادگری نیست.
هر که با بندگان خدای بیداد کند، خدای به جای بندگان خود با او خصمی کند و هر که با خدای درافتد، حجتش نپذیرد و تا دست از بیداد نکشد و توبه نکند، همچنان با خدای در پیکار بوده باشد.
در مورد حق خدای، و حقوق مردم و شخص خویش و خانه‌ات و کسانی که به آنان مهر می‌ورزی انصاف را رعایت کن، که اگر چنین نکنی، بیداد کرده باشی. نباید که بدکار و نیکوکار در نظرت برابر باشند، که این روش مردم نیکوکار را به نیکوکاری بی رغبت سازد و مردم بدکار را به بدکاری راغب گرداند، بلکه باید هر یک را به آنچه به جای آورده‌اند پاداش دهی.
در بخشی از این فرمان امیر مؤمنان اصناف تشکیل دهنده امت اسلامی را برای مالک برمی‌شمرد و خدماتی که هر صنف به بقیه عرضه می‌کند و تقاضایی که برای خدمات اصناف دیگر داشته بیان می‌فرماید و سپس مقرر می‌دارد:
خدای نصیب هر یک را مقرر فرموده و در کتاب خود یا در سنت رسول خویش (صلی الله علیه و آله و سلم)، حدود آن را به نحو فریضه با مقرراتی که ما از آن، آگاهیم و نزد ما محفوظ است معین کرده است.
لطف حق، همه این دسته‌ها را فرا گرفته و بر همه گسترش یافته است و هر یک را به میزان شایستگی کار، برگردن والی، حقی است.
باید که حق همه بپایی و هیچ‌یک را بی نصیب نگذاری.
بپرهیز از آن که چیزی را که مردم همه در آن با یکدیگر برابرند بیشتر به خود اختصاص دهی.
حضرت علی رعایت عدالت را در وضع خراج، داد و ستد میان مردم، پرداختن حق فقرا و اهل ذمه برای مالک گوشزد می‌فرمایند و با دعای مالک جهت برپا داشتن عدالت و کسب رضای خدا و آرزوی رسیدن به فیض شهادت، فرمان خود را بدین‌گونه پایان می‌بخشند:
از خدای مسئلت دارم که به رحمت بی کران و قدرت عظیم خود موفق دارد به برآوردن همه نیازها مرا و ترا برآنچه رضای او در آن است از برپا داشتن عدالت، آنچنان که بر خدا و خلق روشن گردد و بندگانش ما را به نیکی یاد کنند و در شهرها اثری نیکو از ما باقی گذارد و نعمتش بر ما تمام و مزد ما مضاعف گردد، و سرانجا مرا و ترا به سعادت و شهادت پایان بخشد.

۲- وظایف والی

امیرالمؤمنین وظایف والی را برای مالک: ۱- جمع‌آوری خراج، ۲- پیکار با دشمنان، ۳- سامان دادن کار مردم، ۴- آباد کردن شهرها اعلام فرمودند. هر یک از این وظایف شرط لازم برای انجام سایر خدمات است؛ چه، پیکار با دشمنان بدون تأمین هزینه آن از طریق خراج مقدور نیست. سروسامان دادن به نیازهای مردم و ایجاد نظم و انضباط که در پی رفع فتنه دشمنان اسلام ضروری است در جامعه‌ی بدون امنیت میسر نمی‌باشد. بالاخره، درآمد‌های مالیاتی جهت برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری، امنیت دفاعی و اجتماعی و سازماندهی و حسن مدیریت، شرایط لازم عمران و توسعه اقتصادی است.
این وظایف، در عین حال، ضرورت تشکیل بیت‌المال و داشتن امیری را برای هر امتی توضیح می‌دهد. در خطبه‌ای دیگر، حضرت علی (علیه السلام) به صراحت مردم را ناگزیر از داشتن فرمانروا، خواه مؤمن و خواه کافر، می‌خوانند، امیری که درآمدهای مالیاتی را گردآوری کند و با دشمن کارزار نماید، راهها را امنیت بخشد، و حق ضعیف را از قوی بستاند؛ تا آن که نیکوکاران به رفاه رسند و از گزند اشرار در امان مانند (نهج البلاغه، خطبه ۴۰). البته در سایه حکومت فرمانروایان نیکوکار، پرواپیشگان و صالحان میدان عمل پیدا می‌کنند و در زیر سلطه فاجران، اشرار کامروا می‌شوند (همان خطبه).

۳- الگوی رفتاری والی با مردم

یک والی، برای رسیدن به عدالت از راه انجام وظایف فوق، چگونه باید با مردم رابطه برقرار کند و چه انتظاری از مردم داشته باشد؟ حضرت علی (علیه السلام) به نوعی الگو برای چگونگی این ارتباط، به مالک اشتر ارائه می‌نمایند؛ الگویی که پیش از این، مالک آن را تجربه کرده و در آن مشارکت داشته است (۲). حضرت به مالک می‌فرمایند «مردم در کار تو همان‌گونه نظر خواهند کرد که تو در کار پیش از خویش نظر می‌کنی، و از تو همان خواهند گفت که تو درباره آنان می‌گویی.» پس اگر مالک خواهان قضاوت مردم درباره خویش است و جویای برداشت آنان از اقدامات خود است باید به گذشته خود، هنگامی که زیردست والیان دیگر بود بازگردد و داوری خود را در چنین موردی بازیابد. رابطه گذشته مالک با والی و نظر او نسبت به کارهای حکمران خویش تجربه‌ای است که از آن می‌تواند عکس‌العمل مردم را نسبت به کارهای مشابه خود باز شناسد. پس الگوی رفتاری مردم با مالک همانند برخورد مالک و مردم دیگر با والی زمان خویش است.
ولی، اینک مالک والی و زبردست مردم است. حضرت علی یادآوری می‌نمایند که او نیز دارای زبردستی است که خداوند متعال می‌باشد. پس آنسان که دوست می‌دارد خدای بر او ببخشاید و از گناهانش درگذرد، سزاوار است که او نیز بر مردم گذشت کند و از خطاهاشان درگذرد، سزاوار است که او نیز بر مردم گذشت کند و از خطاهاشان درگذرد، چه طبق گفته مولای متقیان، مردم بر دو گروه‌اند یا در دین با او برابرند و یا در آفرینش با وی برابرند. « اما از آنان لغزش سر می‌زند و بیماریهای روانی بر آنان عارض می‌گردد و خواه یا ناخواه به ناروا دست می‌زنند.» پس آن گونه که دوست دارد خدای از او بگذرد باید از خطاهای مردم چشم بپوشد. حال که او زبردست و سرپرست آنان است آگاه باشد خداوند که او را چنین فرمانروایی داده است زبردست اوست. بدین گونه خدای جهان او را در معرض آزمایش قرار می‌دهد.
خلاصه، رابطه مردم را با خود مالک می‌تواند از ارتباط پیشین خویش با دیگر والیان باز شناسد و رابطه خدا را با خود از رفتار کنونی‌اش با مردم دریابد.
همین الگو را امیرمؤمنین درباره خود به کار می‌برد. در خطبه ۱۷۵ نهج البلاغه می‌فرماید «‌ای مردم به خدا سوگند، من شما را به اطاعت از خدا و عمل به وظیفه‌ای وانداشتم مگر آن که جلوتر خود اقدام کردم و شما را از نافرمانی و گناهی باز نداشتم الا اینکه قبل از شما خود از آن خودداری کرده و امتناع نموده‌ام» (سید علوی،۳۰). در حکمت ۷۳ نهج البلاغه حضرت می‌گویند: « هر آن که خود را رهبر مردم قرار دهد باید قبل از آموزش دادن دیگران خود را آموزش دهد و باید تربیت عملی او قبل از تریبت زبانی وی باشد…» (همان نامه، ۳۱). اوج و شدت این خودآموزی و تطبیق الگوی یاد شده با خود خلیفه مسلمانان در نامه‌ای دیگر از حضرت آمده است: «آیا از خود خشنود باشم که گویند این امیرمؤمنان است، در حالی که در فشارهای روزگار انباز آنان نباشم یا الگویی برای آنان در ناگواریهای زندگی نباشم» (نهج البلاغه، نامه ۴۵).

۴- ویژگیهای والی

در خطبه ۱۶۴ نهج البلاغه حضرت علی اظهار می‌دارد که «با فضیلت‌ترین بندگان نزد خداوند امام و پیشوای دادگری است که خود هدایت یافته است و دیگران را هم به راه راست رهنمون می‌سازد. سنت شناخته شده‌ای را به پا می‌دارد و بدعت زشت و منکری را از بین می‌برد و البته سنتها روشنند و نشانها دارند و بدعتها هم آشکارند و علایم دارند. بدترین مردم نزد خدا پیشوای ستمگر و جائری است که گمراه می‌کند و خویشتن نیز گمراه است، سنتهای پذیرفته شده را می‌میراند و بدعتهای رها شده را مطرح می‌سازد» (سید علوی، ۲۶).
در خطبه ۱۳۱، ویژگیهای والیان و حکمرانان را بیشتر تشریح می‌کند: «آن که بر ناموس و خون و مال مردم حکومت می‌کند و کسی که دستور و فرمان صادر می‌نماید و رشته رهبری و زمامداری را به دست می‌گیرد، نباید فردی بخیل و تنگ‌نظر باشد که در اموال آنها حریص گردد. جاهل و نادان نیز شایسته نیست رهبری مسلمانان را به عهده بگیرد که در اثر جهل و نادانی، آنان را گمراه خواهد نمود. جفا پیشه نیز نباید باشد که از او خواهند برید. در تقسیم مال نباید بی عدالتی کند تا به مردمی ببخشد و مردمی را محروم سازد و حیف و میل کننده در بیت‌المال هم نباشد، که قومی را بی سبب بر قومی دیگر رجحان خواهد داد. رشوه‌خوار هم نباید زمام امور مسلمانان را به دست گیرد که حقوق مردم را پایمال می‌سازد و حدود الهی را رعایت نمی‌کند و بالاخره آن که رهبری امت را به دست می‌گیرد نباید سنتها و شیوه‌های پسندیده را تعطیل کند، که در نتیجه مردم را تباه و هلاک خواهد ساخت» (سید علوی، ۲۷). در فرمان ماللک اشتر ویژگیهایی که موجب توفیق والی در انجام وظایف محوله از طرف حضرت می‌گردد عبارتند از: ۱- اطاعت از خدا، ۲- پرهیزگاری و تقوا، ۳- پیروی از فریضه و سنتهای قرآن، ۴- یاری خدا با دل و دست و زبان ۵- مقاومت در مقابل خواهشهای نفسانی. در همین فرمان مواردی را که موجب نزدیکی والی به خداوند گشته و یا سبب دوری او شده به مناسبت تذکر می‌دهند: ۶- دوری از معاصی، ۷- پشیمان نشدن از بخشایش، ۸- نبالیدن از کیفر دادن، ۹- چاره کردن خشم و پرهیز از تندخویی، ۱۰- نگریستن به قدرت و عظمت خدا برای گریز از سرکشی و تندی و خودپسندی و بازگرداندن خود.

۵- اهمیت توده‌ی مردم و ارتباط با آنان

در فرمان یاد شده، امیرمؤمنان، همراه با بیان هدف، وظیفه و ویژگیهای والی و تشریح الگوی رفتاری او با مردم، دستوراتی برای حُسن ارتباط والی با مردم، تحقق اهداف او و تسهیل انجام وظایفش به مالک اشتر توصیه می‌فرمایند. این رهنمونها والی را در اجرای الگوی یاد شده کمک می‌کند و رسیدن او را به آرمانهایش سرعت می‌بخشد. این دستورات در جای جای فرمان مزبور آمده‌اند:
۱- برپا داشتن عدل و داد در بلاد و مهر توده مردم بالاترین مایه روشنایی چشم فرمانگذاران است. توده مردم، تنها هنگامی خیرخواه فرمانگذارند که از او ایمن باشند و سنگینی بار حکومت بر پشتشان اندک باشد و به انتظار آن نباشند که کارفرمایی او به پایان رسد. پس، به آرزو‌هاشان در بگشای و کارشان را بزرگ بر زبان‌آور و از این راه به آنان نزدیک شو چه اگر از حسن عمل آنان بسیار یاد کنی، به یاری خدای، دلیران به جنبش درآیند و گریز پایان برانگیخته گردند تا از جنگ نهراسند.
۲- هیچ چیز، حسن ظن فرمانگذار را به توده مردم چنان برنمی‌انگیزد که احسان او به آنان و سبکبار ساختن آنان و وادار نکردنشان به چیزی که به آن توانا نیستند.
۳- به نیکوکاری با مردمان از دلها گره کینه بگشای و رشته دشمنی ببر.
۴- مردم را همه عیبهایی است و فرمانروا در خطاپوشی سزاوارتر از دیگران است. پس تا توانی خطابخش و جرم‌پوش باش تا خداوند نیز بر آن جرم، که تو دوست می‌داری فاش نگردد، پرده پوشد.
۵- همانا توده مردمند که ستون دینند و سواد اعظم مسلمانان، و کارساز برگ و نوا، و آماده نبرد با دشمن مُلک و ملت، پس، باید که خاطرات از روی صفا به آنان گرایش داشته باشد.
۶- چنین مباد که دیری از توده مردم چهره بپوشی: چه، روی نهان داشتن حکمرانان از توده مردم، شعبه‌ای از تنگ حوصلگی و اندکی آگاهی از کارهاست و فرمانگذار اگر از مردم روی نهان کند، به اموری که از او پنهان است آگاه نمی‌تواند شد. از این رو، کار بزرگ در نظر مردم خرد می‌نماید و کار خرد بزرگ، نیکوئی زشت جلوه می‌کند و زشتی نیکوئی، و حق را نشانه‌هائی نیست تا با آن نشانه‌ها، راستیها از دروغها شناخته آید. هرآینه روش تو از این دو بیرون نیست: یا آن مردی که در راه حق، دستی بخشنده داری. پس چرا باید از اعطای حق واجب، یا از کردار کریمانه که با آن نیکوئی می‌کنی روی از مردم نهان‌داری؟ یا مردی هستی نه از اهل کرم، در این حال وقتی مردم از گشاده دستی تو نومید گردند، به زودی امید بخشش از تو می‌برند.
۷- گذشته از این، بیشتر نیازمندیهای مردم، از قبیل شکایت از مظلمه‌ای است یا انصاف‌خواهی در معامله‌ای، و این امور هزینه‌ای بر تو تحمل نمی‌کند و ترا به سختی در نمی‌اندازد.
۸- آداب و سنن شایسته که سران این امت برآن بوده‌اند و توده مردم بدان خو گرفته‌اند مشکن. نباید سنتی و بنیادگذاری که به پاره‌ای از، سنتهای زیبنده گذشتگان آسیب رساند، که پاداش او راست که آن سنت نیکو نهاده و وَبال تراست که آن سنت شکستی.
۹- از آنچه بر تو روشن نیست، تغافل ورز. در قبول سخن بدگویان شتاب مکن که سخن چین، فریبنده است گرچه در جامه‌ی خیرخواهان درآید.
۱۰- هیچ یک از توده مردم مانند طبقه خاصان نیستند. اینان، در دوران آسانی بر دوش والی بارگرانند، و در روزگار سختی کمتر از همه به یاری او بر می‌خیزند، و انصاف را خوش نمی‌دارند. در طلب پافشاری می‌کنند و در برابر عطا ناسپاسند، و هنگام منع عطا، پوزش ناپذیر و در ایام محنت ناشکیبا.
۱۱- در آنچه گفتم بکوش تا به توده مردم حسن ظن‌یابی که حسن ظن به توده مردم رنجی سنگین از دل تو برمی‌گیرد.

پی‌نوشت‌ها:

۱- این فرازها از کتاب «دو نامه از امام علی» ترجمه‌ی اسداله مبشری نقل می‌شود.
۲- یکی از ویژگیهای الگوهای رفتاری در علوم انسانی مشارکت محقق و ناظر در الگو است، تا بتواند از انگیزه کنش‌ها و واکنش‌های گروههای مورد مطالعه آگاهی پیدا کند؛ در حالی که در علوم طبیعی، محقق با طرح و اجرای آزمایشهای مختلف به صرف نظارت و مشاهده از ماورای آزمایش اکتفا می‌کند. شناخت علل و انگیزه‌های تصمیم و انتخاب و در نتیجه رفتارهای گوناگون جز با همراهی و همدوشی و سلوک با اشخاص و گروههای تصمیم گیرنده در علوم اجتماعی ممکن نیست.

منبع مقاله :
صدر، سیدکاظم، (۱۳۸۷)، اقتصاد صدر اسلام، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، چاپ دوم

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: