یکشنبه - ۱۳۹۷/۰۴/۳۱
صفحه اصلی >> مقالات >> اقتصادی >> زکات در اسلام

زکات در اسلام

یکی دیگر از منابع مهم درآمدهای مالیاتی بیت المال در صدر اسلام، زکات بود که از سکه‌های مسکوک دینار و درهم و برخی از محصولات زراعی و دامی اخذ می‌شد. زکات بر کلیه منابع مهم درآمد در صدر اسلام تعلق می‌گرفت. چون فعالیتهای مهم اقتصادی در آن دوره عبارت بود از بازرگانی، پیشه‌وری، زراعت، باغداری و دامداری. درآمدهای حاصل از دو فعالیت نخست، غالباً نقدی و قابل تقویم به سکه‌های دینار و درهم بود. سکه‌های مزبور نقش واحد پول را در اقتصاد صدر اسلام داشت. بنابراین، وضع زکات بر سکه‌های مسکوک در حکم اخذ زکات از درآمد‌های حاصل از فعالیتهای بازرگانی و پیشه‌وری بوده و درآمدهای حاصل از فعالیتهای کشاورزی بیشتر به صورت جنسی بود، نه نقدی، به همین جهت از خود محصولات کشاورزی زکات گرفته می‌شد. مقریزی در اول محرم سال نهم، نام از حداقل هفت تن می‌برد که برای گرفتن زکات به مناطق و قبایل مختلف گسیل شدند( آیتی، ۵۷۱).
در دوره اقامت رسول اکرم در مکه و در ابتدای هجرت، که درآمد مسلمانان از فعالیتهای اقتصادی ناچیز بود، زکات مستحب بود. اما به تدریج درآمد سرانه آنان به برکت اجرای سیاستهای اقتصادی پیامبر اکرم روبه افزایش گذاشت و ظرفیت مالیاتی معتنابهی برای اخذ زکات پیش آورد، تا اینکه در سال هشتم هجرت اخذ زکات تشریع شد.

الف- زکات دینار و درهم

حد نصاب دینار و درهم، به ترتیب۲۰ دینار و ۲۰۰ درهم بود (۱)؛ یعنی درآمدهای کمتر از این مقدار از تعلق زکات معاف بود. زکات حد یاد شده، برابر با یا ۵/۲ درصد مقدار ذکر شده بود. نصاب دوم زکات دینار افزایش ۴ دینار یا مضربی از آن بر مبلغ پیشین بود؛ یعنی اگر درآمد به ۲۴ ،۲۸، ۳۲، … دینار می‌رسید، صاحب درآمد ۵/۲ درصد آن را بابت زکات می‌پرداخت. ولی اگر درآمد او بر مضربی از ۴ دینار بالغ نمی‌شد، مثلاً ۲۳ دینار می‌بود، در این صورت زکات مضرب کمتر، یعنی ۲۰ دینار را می‌پرداخت. به بیان دیگر، اگر مقدار درآمد برحسب دینار به K 4 +20 می‌رسید، جایی که K برابر با صفر ۱، ۲، ۳، … تا آخر، مقدار زکات آن برابر با (K4 +20چ) می شد. از این رو، زکات ۲۸ دینار، برابر ۷/۰ دینار یا ۷ درهم است و زکات مبالغ بیشتر از ۲۸ دینار و کمتر از ۳۲ دینار نیز همین قدر است. با این وصف، اگر مقدار درآمد بر حسب دینار را به y و مقدار زکات آن را به
نشان دهیم، تابع زکات دینار بدین صورت خواهد بود:
اگر
حد نصاب زکات نقره ۲۰۰ درهم یا ۱۴۰ مثقال شرعی نقره ( ۱۰۵ مثقال معمولی) (۲) و مقدار زکات آن برابر با ۵/۲ درصد یا مقدار ذکر شده می‌باشد. نصاب دوم زکات نقره ۴۰ درهم یا ۲۸ مثقال شرعی نقره (۲۱ مثقال معمولی) می‌باشد، یعنی به ازای افزایش هر ۴۰ درهم بر ۲۰۰ درهم اولیه، مقدار زکات نیز افزایش و بر مبالغ اخیر تعلق می‌گیرد. ولی اگر مقدار افزایش کمتر از ۴۰ درهم باشد، برآن زکات تعلق نمی‌گیرد. اما نسبت زکات در هر حال یکسان و برابر ۵/۲ درصد یا می‌باشد. بنابراین، اگر درآمد هر مسلمان را x درهم فرض کنیم، مقدار زکات آن، عبارت خواهد بود از:
اگر

ب) زکات محصولات زراعی

از میان کشاورزی، بر گندم، جو، کشمش، و خرما و نیز بر گوسفند و گاو و شتر زکات تعلق می‌گرفت؛ اما نه به یک نسبت و مقدار ویژگیهای زکات هر یک از اقلام یاد شده به اختصار در زیر می‌آید:
۱ ـ مقدار تولید محصولات فوق اگر به پنج وَسَقْ، که حدود ۸۴۷ کیلوگرم است، نمی‌رسید، بدانها زکات تعلق نمی‌گرفت. از این رو، کشاورزانی که از امکانات تولید گسترده‌ای برخوردار نبودند، از پرداخت زکات مربوط به آن معاف بودند.
۲ ـ زکات بر تولید ناخالص محصولات یاد شده تعلق نمی‌گرفت. هزینه‌های متغیر از مقدار تولید کل قابل کسر کردن بوده و زکات بر مانده حاصله که تولید خالص یا شبه اجاره باشد تعلق می‌گرفت (رساله توضیح المسائل) (۳). لذا زکات از کارایی تولید نکاسته و انگیزه افزایش آن را برای کشاورز تقلیل نمی‌دهد (۴).
۳ ـ زکات محصولات فوق، اگر به صورت دیم به عمل می‌آمد، ده درصد بود. لیکن اگر زارع اقدام به حفر چاه کرده و از این زراعت خود را مشروب می‌ساخت نسبت زکات به پنج درصد تقلیل می‌یافت. روشن است که این روش در گرفتن زکات انگیزه استفاده از منابع زیرزمینی آب و سرمایه‌گذاری در این زمینه را نمی‌کاست.
۴ ـ جز از چهار محصول یاد شده، از سایر محصولات در صدر اسلام زکات اخذ نمی‌شد. در غیر این صورت؛ هزینه جمع آوری زکات از مقدار زکات به دست آمده بیشتر می‌شد. زراعتهای دیگر قوت اصلی مردم عربستان را تشکیل نداده و به طور پراکنده در مناطق مختلف کشت می‌شدند. در نتیجه، هزینه فرستادن مأموران برای برآورد کردن مقدار زکات و گردآوری آن از مبالغ قابل حصول بیشتر می‌شد.
۵ ـ محصولات چهارگانه که ازآنها زکات گرفته می‌شد، غذای اصلی مردم حجاز را تشکیل می‌داد و پس از خشک کردن قابل نگهداری و انبار کردن بود. اخذ زکات به نسبت ده درصد و پنج درصد بر حسب نوع آبیاری محصول، اضافه بر تأمین درآمد بیت‌المال، هدف دیگری نیز در برداشت که عبارت بود از تأمین مواد غذایی برای نیازمندان. درصد بالای زکات محصولات یاد شده به نسبت درصد زکات دینار و درهم و نیز زکات دام که در زیر شرح داده خواهد شد، حاکی از اهمیت تهیه تأمین ارزاق و قوت اصلی مردم برای تمام قشر‌ها، چه در سالهای عادی و چه در اوقات خشکسالی می‌باشد.

پی‌نوشت‌ها:

۱-با این فرض که هر دینار برابر یک مثقال شرعی طلا، و هر ده درهم مساوی با هفت مثقال شرعی نقره باشد. در رساله عملیه، زکات دینار و درهم تحت عنوان زکات طلا و نقره مسکوک ذکر شده است، زیرا امروزه سکه‌های یاد شده متداول نمی باشد. مقدار نصاب آنها نیز بر حسب مثقال شرعی و معمولی تعیین شده، چون وزن سکه‌های دینار و درهم در دوران حکومت بنی امیه و بنی عباس تغییر کرد. مقدار ۲۰ مثقال شرعی حد نصاب طلای مسکوک و ۱۴۰ مثقال شرعی که برابر با ۱۰۵ مثقال معمولی است، حد نصاب نقره مسکوک در رساله‌های عملیه تعیین شده است. از اینجا معلوم می شود که هر مثقال شرعی، سه چهارم مثقال معمولی بوده و هر ده درهم برابر با هفت مثقال شرعی می باشد. همچنین هر یک مثقال شرعی طلا معادل هفت مثقال شرعی نقره و هر دینار مساوی ده درهم است.
۲- دانشجویان درس نظام اقتصادی صدر اسلام شکل زیر را برای توزیع زکات دینار و درهم پیشنهاد کردند:
اگر و اگر
**تصویر:

۳- بر طبق فتوای برخی از فقها هزینه استهلاک سرمایه‌گذاری نیز قابل کسر کردن از تولید کل است.
**تصویر:

۴- در شکل مقابل مقدار تولید هر یک از محصولات فوق را روی محور افقی و واحد ارزش را روی محور عمودی رسم کرده‌ایم. منحنیهای ATC، AVC، MC به ترتیب میانگین هزینه کل، میانگین هزینه متغیر و هزینه کرانه‌ای تولید را نشان می دهند و P برابر است با قیمت Q. زکات بر اساس فتاوای مختلف یا بر شبه اجاره یعنی مستطیل TPEK و یا بر سود یعنی مستطیل SPEF تعلق می‌گیرد. در زیر، منحنی‌های شبه اجاره، سود، و زکات اگر از یک دهم شبه اجاره گرفته شود، به ترتیب با و و نشان داده شده‌اند. ملاحظه می‌شود که در همان مقداری از تولید که شبه اجاره به حداکثر می رسد، زکات هم به حداکثر می رسد، یعنی زکات بر مقدار تولید بی تأثیر است.

منبع مقاله :
صدر، سیدکاظم، (۱۳۸۷)، اقتصاد صدر اسلام، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، چاپ دوم

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: