خمس و جزیه در اسلام

خمس

منبع دیگر درآمد مالیاتی بیت المال خمس است که با نزول آیه چهلم و یکم سوره انفاق تشریع شد:
وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَى وَ الْیَتَامَى وَ الْمَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَ اللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ.
برداشت علمای امامیه از کلمه «غنمتم» با فقهای عامه متفاوت است. علمای امامیه معتقدند که بر حسب معنای لغوی و روایات وارده نبی اکرم و ائمه اطهار، این کلمه شامل هر دستآورد اقتصادی می‌شود بویژه وقتی عبارت «من شی» همراه است و بنابراین بر هر نوع آن خمس تعلق می‌گیرد. در مقابل، فقهای عامه «غنمتم» را یا منحصر به غنایم جنگی می‌دانند یا اضافه بر آن مشتمل بررُ کاز (گنج) و احیاناً معدن نیز می‌دانند (ابوعبید، ۴۶۷-۵۵۳). آیت… احمدی تحقیق ارزشمندی پیرامون خمس انجام داده است (مجله نور علم، شماره ۱ ،۲، ۵). وی پس از مراجعه به کتب لغت، نظر مفسران و برداشتهای فقهای عامه و امامیه، چنین نتیجه می‌گیرد: «مراد از کلمه غنمتم در آیه مبارکه هر مالی است که انسان آن را به دست می‌آورد، خواه با زحمت باشد یا بی زحمت، سرمایه‌گذاری در آن کرده باشد یا نه، در جنگ با کفار به دست آید یا از راه تجارت و کشاورزی و صنعت … بنابراین، بر هر مسلمانی واجب است هر مالی که از راه حلال به دستش آمده، یک پنجم آن را به عنوان خمس به خدا و رسول و ذی القربی بپردازد، کم باشد یا زیاد، در متن آیه هیچ قید و شرطی جز این که غنیمت باشد ذکر نشده است.»
آیت الله احمدی با نقل متن بسیاری از فرمان نامه‌های نبی اکرم به مأموران خویش در نواحی مختلف و نیز به قبیله‌های عرب نشان می‌دهد که رسول خدا دستور به جمع‌آوری خمس از تازه مسلمانان می‌فرماید؛ از هر آنچه ایشان از راههای مختلف اقتصادی به دست می‌آوردند و نه فقط از غنایم جنگی. نظر به اهمیتی که این موضوع در تبیین موارد تعلق خمس و شیوه رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در جمع‌آوری آن دارد، برخی از شواهد یاد شده در اینجا آورده می‌شود.
الف) نبی اکرم برای قبیله‎‌‌هایی نامه ارسال فرمود و سفارش به پرداخت خمس غنایم کرده که در جزیرهالعرب، عمان بحرین، یمن و شام پراکنده و برخی حتی دارای افراد و نیروهای جنگی بسیار اندکی بوده‌اند. پیداست که توان مقابله و جنگاوری ایشان با کفار بسیار ناچیز بوده است. به همین جهت، دستور رسول خدا به ایشان برای پرداخت خمس نمی‌تواند متعلق به غنایم جنگی باشد.
ب) اگر مراد از غنایم در نامه‌های رسول اکرم غنایم جنگی باشد، معنای دستور این است که هر کس اجازه دارد در هر زمان و مکانی با کفار بجنگد. این اجازه باعث بروز هرج و مرج می‌شود و مغایر سیره نبی اکرم می‌باشد و در تاریخ اسلام سابقه ندارد.
ج) در فرمانی که نبی عظیم‌الشأن برای عَمر و بنِ حَزْم تحریر فرمود، به او دستور می‌دهد که خمس غنایم را در یمن بگیرد. همچنانکه موظف است زکات را وصول نماید. «… و امره ان یأخذ من الغنائم خمس الله و ما کتب علی المومنین فی الصدقه …».
این مأموریت هنگامی است که مورخان می‌دانند در یمن هیچ جنگی صورت نگرفته بود تا این خمس متعلق به غنایم جنگی باشد.
د) در نامه‌ای که پیامبر خدا برای دو قبیله سَعد و جُذْلم ارسال فرموده است این دو قبیله را موظف می‌فرماید که زکات و خمس خود را به دو فرستاده رسول اکرم اُبَیْ و عَنْبَسِه یا به اشخاصی که نماینده این دو نفر باشند، بپردازند. هنگامی این دو دستور برای دو قبیله یاد شده صادر می‌شود که ایشان تازه مسلمان شده بودند و در راه اسلام جنگی نکرده بودند تا غنایمی به دست آورده باشند.
هـ) در بسیاری از نامه‎‌‌هایی که حضرت رسول به عنوان امان نامه برای قبیله‌های عرب ارسال فرمودند، ایشان را ملزم به پرداخت خمس غنایم و سایر واجبات می‌فرمایند. اخذ این تعهد نشانه آن است که تکلیف متوجه افراد آن قبیله است و بدهی بابت خمس در اموال آنان است.
آیت ا … احمدی همچنین شواهد زیاد دیگری را نقل می‌کند و نشان می‌دهد وجوه خمس به اندازه‌ای زیاد بوده است که پیامبر گرامی برای جمع‌آوری آنها مأموران ویژه‌ای داشت، همان‌گونه که برای گردآوری زکات، مأموران خاصی داشته است.
«در ماه رجب و آغاز هفدهمین ماه هجرت گروهی به فرماندهی عبدالله بن جَحْش به نَخْله اعزام شدند. چون عبدالله از نخله مراجعت کرد غنایم را پنج بخش کرد و چهار بخش آن را تقسیم کرد، و این نخستین خمس در اسلام بود و بعد‎‌‌ها آیه ۴۱ سوره انفال نازل شد» (واقدی، ۱۳).
همانطور که آورده شد، خمس مالیاتی است که از انواع غنیمتها گرفته می‌شود و شاید مهمترین مورد تعلق آن پس‌انداز مصرف‌کنندگان و سود تولیدکنندگان باشد. بیست درصد وجوه مزبور هر ساله بابت خمس اخذ می‌شود.
ویژگی مهم خمس به عنوان یک ابزار مالیاتی، نسبی بودن آن است. این ویژگی باعث تثبیت اوضاع اقتصادی می‌شود؛ از یک سو، از تشدید تورم هنگام پیش گرفتن تقاضای کل از عرضه کل جلوگیری می‌کند و از سوی دیگر، از گسترش رکود هنگامی که عکس وضعیت سابق رخ می‌دهد، ممانعت به عمل می‌آورد.
اضافه بر تأمین درآمد برای بخش عمومی و تثبیت اوضاع اقتصادی، امتیاز دیگر خمس این است که اخذ آن انگیزه افزایش تولید را برای عرضه‌کنندگان کاهش نمی‌دهد؛ چه خمس از سود خالص تولیدکنندگان یا ارزش افزوده فعالیتهای ایشان گرفته می‌شود.

جزیه

منبع دیگر مالیاتی در صدر اسلام جزیه بود که از غیرمسلمانانی که در زیر لوای حکومت اسلام زندگی می‌کردند، ولی مایل نبودند که مسلمان شوند، در مقابل ارائه خدمات اقتصادی، اجتماعی، و رفاهی و نیز تأمین امنیت جانی و مالی برای ایشان از آنان اخذ می‌شد. این مالیات، شباهت زیادی به زکات فطره داشت که هر مسلمانی سالانه می‌پرداخت.
اولین گروهی که پذیرفتند به پیامبر اسلام جزیه بپردازند، مسیحیان نجران بودند. سپس حضرت از اهالی بحرین که زردشتی بودند جزیه قبول فرمود: نوشته‌اند که پیامبر در سال هشتم هجرت عمرو بن عاص را به عمان فرستاد تا صدقات آنان را بگیرد. وی از مجوسان بومی نیز جزیه گرفت (آیتی،۵۷۰). از جمله کسانی که ظاهراً متولی جمع‌آوری در زمان حضرت رسول گشته‌اند، ابوعُِبَیْدهِ بنِ الجَراح و مَعاذِبنِ جَبَل می‌باشند (کتانی، ج۱، ۳۹۲ و ابوعبید، ۳۹).
مبلغ جزیه در زمان پیامبر یک دینار بود که سالانه از مردان گرفته می‌شد. به گزارش واقدی، پیامبر برای اهل ایله که سیصد مرد داشت سیصد دینار سالانه جزیه تعیین کردند (۷۸۶).
جزیه تنها مالیات سرانه در صدر اسلام نبود. مالیات مشابه آن زکات فطره است که از مسلمانان اخذ می‌شد. فقرا، سالمندان، زنان و کودکان از پرداخت جزیه معاف بودند در حالی که زکات فطره همیر و کودکان نابالغ بر پدر یا ولی هر خانواده واجب است.
علاوه بر این، کسانی که مسلمان نبودند هیچ‌گونه مالیات دیگری نمی‌پرداختند، جز آن دسته از ایشان که در زمینهای خراج به کشاورزی اشتغال داشتند و مانند مسلمانان خراج می‌پرداختند. جزیه‌پردازان برخلاف مسلمانان، در هیچ جنگی موظف نبودند شرکت کنند.
منبع مقاله :
صدر، سیدکاظم، (۱۳۸۷)، اقتصاد صدر اسلام، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، چاپ دوم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: