جمعه - ۱۳۹۷/۰۹/۲۳
صفحه اصلی >> مقالات >> اقتصادی >> تأسیس و تشکیل بیت‌المال در اسلام

تأسیس و تشکیل بیت‌المال در اسلام

بیت‌المال عبارت از صندوق یا مرکزی است که درآمدهای دولت اسلامی در آن جمع شده و سپس به مصارف معینی می‌رسد. درآمد‌های دولت در صدر اسلام عمدتاً درآمدهای مالیاتی بود که شامل خمس، زکات، خراج، و جزیه می‌شد. مقدار، مدت، و نحوه تعلق این مالیاتها – به تفصیلی که بعد خواهد آمد- یا از طریق وحی تعیین، یا توسط خود رسول خدا تشریح شد. مصارف این مالیاتها در قرآن کریم، یا به دستور پیامبر اسلام معین شد. نخستین مالیات، خمس بود که در سال دوم هجرت وضع شد. در سال هفتم هجرت پس از فتح خیبر، خراج و در سال هشتم هجرت پرداخت زکات که قبلاً مستحب بود، الزامی شد. بالاخره، در سال هفتم یا هشتم جزیه مقرر گشت (شهابی، ادوار فقه، ج۱ ، و اجتهادی، وضع مالیاتی، ۱۸۷).
مرکز جمع‌آوری و تقسیم وجوه یاد شده مسجدی بود که حضرت پس از هجرت به مدینه بنا ساختند و آن را عبادتگاه و محلی برای اجتماع و شور با مردم تعیین فرمودند. به علاوه، این مسجد، در طول حکومت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، مرکز فرماندهی بود.

در آغاز هجرت، جمع‌آوری وجوه یاد شده توسط برخی از صحابه، که وظیفه تبلیغ را نیز هم زمان انجام می‌دادند، صورت می‌گرفت. ولی با گسترش دامنه حکومت پیامبر خدا وظایف یاد شده از هم تفکیک شد و تعداد مأموران امور مالی روبه افزایش گذاشت. آیت ا… احمدی در کتاب «مکاتیب الرسول» و در مقاله «خمس در کتاب و سنت» شواهد زیادی می‌آورد که پیامبر گرامی برای جمع‌آوری وجوه خمس و زکات مأموران خاصی داشته‌اند. حقوق افراد یاد شده و حقوق عَتّابِ بنِ اُسَید، که از طرف حضرت به قضاوت تعیین شده بود از محل درآمدهای بیت‌المال پرداخت می‌شد. علاوه بر کارگزاران یاد شده، نبی اکرم، برای اداره حکومت، کاتبان و دبیران متعددی در طول زمام‌داری خویش تعیشن فرمودند که تعداد ایشان را تا ۲۶ نفر نقل و به چهار گروه کُتّاب الوحی، کتّاب الرسائل و الاِقطاع، کُتّاب العُهود و الصُّلح، و کُتّاب الجیش تقسیم کرده‌اند (کَتّانی، ج۱، ۱۱۴-۱۲۳ و ۲۲۰-۲۴۱، طبری ،ج۴، ۱۳۰۳ و بلاذُری، ترجمه آذرنوش، ۳۸۲- ۳۸۵ و حلبی، ۴۲۳)

از سوی رسول خدا بلال مأمویت یافت که به وضعیت فقرا و بینوایان رسیدگی کند و برای اشخاص نیازمندی که به حضرت رجوع می‌نمایند، لباس و غذا تهیه کند. بلال حتی دستور داشت که در صورت عدم بودجه، قرض کند و بینوایان را به نوا برساند (کتّانی، ج۱، ۴۴۱-۴۴۲). در سالهای آخر هجرت قبایل بسیاری در عربستان دین اسلام را پذیرفتند و نمایندگانی از جانب خود خدمت رسول خدا فرستادند. پیامبر اکرم به بسیاری از ایشان عطایا و جوایزی بخشش فرمودند. مأموریت اخیر را نیز بلال برای حضرت انجام می‌داد (آیتی، ۶۰۹ -۶۴۲).
اطلاعات فوق نشان می‌دهد که بیت‌المال توسط پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تأسیس شد. تشکیلات بیت‌المال، یعنی تشکیلات مالی بخش عمومی، همچون تشکیلات سایر بخشها دارای سازمانی انعطاف‌پذیر بدون دیوانسالاری و همان‌طور که گفته شد متمرکز در مسجد النبی بود. پرداختنی‌های بیت‌المال را خود حضرت روزانه انجام می‌دادند و هیچ وجهی را در صندوق بیت‌المال تقسیم نشده باقی نمی‌گذاردند (ابوعبید، ۳۷۳- ۳۷۶).
در زمان ابوبکر، تشکیلات بیت‌المال تغییری نکرد، ولی در زمان عمر به علت فتوحات مسلمانان و افزایش درآمد ایشان از بابت خراج زمینهای مفتوحه، تحولاتی در شیوه دیوانداری پیدا شد. عمر عده‌ای از مدیران و دفترداران ایرانی را به کار تنظیم و دفترداری بیت‌المال گماشت. بنا به روایت عَلّی بنِ طُقْطقُی (۱۱۲- ۱۱۴) این تحولات را عمر به پیشنهاد هرمزان مرزبان ایرانی که قبلاً توسط مسلمانان اسیر و سپس مسلمان شده و در مدینه ساکن گشت انجام داد، زیرا وی توضیحاتی درباره شیوه دیوانداری پادشاهان ساسانی به او داد.
سرشماری مسلمانان که در اواخر حکومت رسول اکرم آغاز شد و پس از شمارش ۱۵۰۰ تن از مسلمانان به علت رحلت پیامبر ناتمام ماند، در زمان عمر تکمیل شد و برای مهاجران و انصار و سایر مسلمانان و همچنین برای فرماندهان و ماموران بیت‌المال، به تفاوت، سهمیه‌ای از درآمدهای بیت‌المال تعیین شد (مهدی صانع).
به علت گسترش فتوحات و توسعه مملکت اسلامی در زمان عمر، در ایالات و ولایتهای مختلف، بیت‌المال محلی ایجاد شد. از این تاریخ تحول دیگری در نظام دیوانداری مسلمانان پدید آمد و دولت اسلامی دارای یک بیت‌المال مرکزی و چندین بیت‌المال محلی گردید. هنگامی که زمام حکومت اسلامی به امیرالمؤمنین عیل (علیه السلام) سپرده شد، پایتخت حکومت اسلامی، پس از حدود یک سال، از مدینه به کوفه منتقل شد و مرکزیت بیت‌المال نیز خود به خود بدان جا منتقل گشت (یعقوبی، ج۲، ۸۲). این انتقال که به اقتضای شرایط سیاسی – اجتماعی وقت صورت گرفت، در عین حال مرکزیت جغرافیایی بهتری برای پایتخت و مقر بیت‌المال، پس از فتح کشورهای عراق، شام، ایران و غیره، ایجاد کرد و ارتباط سریعتری را با مراکز ولایتها و بیت‌المال هر ولایت، که با آغاز فتوحات تشکیل شده بود، ممکن ساخت.
منبع مقاله :
صدر، سیدکاظم، (۱۳۸۷)، اقتصاد صدر اسلام، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، چاپ دوم

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: