پنجشنبه - ۱۳۹۸/۰۳/۰۲
صفحه اصلی >> مقالات >> اقتصادی >> نقش زنان در توسعه اقتصادی خانواده (محقق: رقیه اسدنژاد)

نقش زنان در توسعه اقتصادی خانواده (محقق: رقیه اسدنژاد)

موضوع مقاله حاضر، نقش اشتغال زنان در توسعه اقتصادی خانواده می باشد. اقتصاد خانواده به معنای چگونگی ساماندهی و مدیریت خانه می باشد. خانواده سازمانی است که تولید و توزیع کالاهای مورد نیاز را فراهم می کند و زنان بدان مناقشه به عنوان یکی از دو رکن اساسی خانواده در این سازماندهی و مدیریت، نقش اساسی را ایفا می کند. جایگاه مادری و همسری عمده منابع مصرف را به زن می سپارد و انتظار می رود که او بتواند با اشتغال خود منبع درآمدی که کسب می کند، سازماندهی و مدیریت صحیح بین درآمد و مصرف توازن برقرار کند و با برنامه ریزی صحیح و اجرای آن در رشد و توسعه اقتصادی خانواده نقش مؤثری ایفا نماید.

در این مقاله به مفهوم شناسی و اهمیت و جایگاه اشتغال زنان از دیدگاه اسلام، جامعه و خانواده و همچنین به بررسی نقش مادری و همسری که از جمله مسئولیت های مهم و خطیر زنان می باشد، پرداخته شده است.>

همچنین سعی شده در این مقاله راهکاری نیز ارائه شود تا بتواند بهبودی در روند بهتر مشاغل زنان قرار گیرد.
کلیدواژه: اشتغال، زنان، نقش، توسعه، اجتماعی، اقتصادی، خانواده.

مقدمه
یکی از عرصه های تحولات زندگی اجتماعی در عصر جدید، تغییرات و تحولات در زندگی زنان است. این تحولات دامنه وسیعی دربردارد. اشتغال زنان در میان این تحولات اهمیت و نقش ویژه ای دارد.
یکی از وجوه اهمیت موضوع اشتغال زنان، تأثیرات مشهود آن در عرصه های اجتماعی و فردی از یک سو و نقش بسیار زیاد آن در روند توسعه اقتصادی خانواده از سوی دیگر است.
این ویژگی موجب شده تا اشتغال زنان به مسئله ای تبدیل شود که ابعاد اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و سیاسی را در بر داشته باشد.
اشتغال زنان مانند هر پدیده اجتماعی دیگر، پیامدها و تأثیرات اجتماعی خاص خود را دارد.
فعالیت های اقتصادی زنان در بخش های رسمی مانند اقتصاد، صنعت و خدمات است که دارای نیروی کارمزد بگیر می باشد. در این بخش زنان از حمایت قانونی بیشتری برخوردارند.
امروز در جوامع غربی آن چنان به اشتغال زنان در خارج از منزل توجه شده که این امر به عنوان اولین و مهم ترین نقش زنان مطرح شده و نقش مادری و همسری و ادامه *** فرهنگی به عنوان نقش دوم و فرعی مدنظر قرار دارد. اما در تفکر اسلامی، حفظ و گسترش نهاد خانواده اولویت خاصی دارد، که در کنار آن امکان اشتغال و استقلال مالی، زنان تأکید شده است. اسلام اشتغال را برای زنان هدف نمی داند. بلکه فرصتی برای رفاه و آسایش خانواده، آن را می پذیرد.
مفهوم شناسی
معنای لغوی توسعه
گشاد کردن، فراخ کردن و وسعت دادن. ۱
معنای اصطلاحی توسعه
فرآیندی است که طی آن تحولاتی کیفی در تولید و توزیع و زمان عمومی حاصل آید ۲
معنای لغوی اقتصاد
گمیانه نگه داشتن، به اندازه خرج کردن، تعادل دخل و خرج را حفظ کردن. ۳
معنای اصطلاحی اقتصاد
اقتصاد یکی از علوم اجتماعی است که به بررسی فعالیت های فردی و جمعی مربوط به تولید مبادله، مصرف کالاها و خدمات می پردازد. ۴
معنای لغوی اشتغال
پرداختن به کاری، سرگرمی، گرفتاری. ۵
معنای اصطلاحی اشتغال
منظور از اشتغال حرفه یا کاری است که فرد در عوض آن حقوق یا خدمتی دریافت کند، به هر گونه شغل یا حرفه اقتصادی که منشأ درآمد باشد اشتغال گویند. ۶
اهمیت و جایگاه اشتغال زنان از دیدگاه اسلام
اسلام در مورد حقوق زن بر اساس وضع طبیعی زن و فلسفه خاصی که دارد با آنچه در چهارده قرن پیش می گذشته و با آنچه که در جهان امروز می گذرد متفاوت است. ۷ اسلام راه ظلم به زن را تغییر در ذهن ها می داند بدین صورت که هر کدام از زن و مرد، کرامت انسانی خود را بشناسد و در روابط اجتماعی خود به محوریت اخلاق و معنویت توجه کنند بنابراین می بینیم که از زمان صدر اسلام نه تنها مخالفتی با حضور زن در اجتماع دیده نشده است بلکه اصول و قواعدی مطرح شده که زن با رعایت آن ها شخصیت والای خود را حفظ می نماید. اسلام به زنان نگفته که مهجور باشند و در خانه بمانند یا اینکه، عبادت زن به این است که یا باید بچه بغل داشته باشد بلکه، زنان صلاحیت دارند تا دوشادوش مردان در امور سیاسی ـ اجتماعی و سرنوشت ساز اظهار نظر کنند و در حد توان برای انجام مسئولیت مهم بگیرند و دخالت نمایند بنابراین در صدر اسلام هیچ شبهه ای برای مشارکت زنان در حیات جامعه وجود ندارد. ۸
امام خمینی (ره) می فرماید:
«زنان از نظر اسلام، نقش حساسی در بنای جامعه اسلامی دارند و اسلام زن را تا حدی ارتقاء می دهد که بتواند مقام انسانی خود را در جامعه سنت های و از حد شی بودن بیرون آید و متناسب با چنین رشدی می تواند در ساختمان حکومت اسلامی مسئولیت هایی بر عهده بگیرد.» ۹
قرآن از زنانی صحبت می کند که قرین فرشتگان بود و هر کدام آن ها، مورد توجه پیامبران و مقدم بر بسیاری از آنان و کوثری از ناحیه خداوند بودند و این نمایانگر شخصیت والای زن است. پس این زن باید مقام خود را در مکان های عمومی حفظ نماید و این طور نباشد که به خاطر حضور در اجتماع اصولی را زیر پا بگذارد و یا به خاطر حفظ آن اصول خانه نشین شود. اسلام احیاگر شخصیت زن و حافظ کرامت انسانی اوست و حقوق سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی زنان را تأمین کرده است. ۱۰
«به وسیله عفاف و پاکدامنی است که کارها پاک و پاکیزه می گردد.» ۱۱
زن با بهره مندی از خصایل، استعداد و روح لطیف انسان گرایی در پی ایجاد آرامش در هر دو محیط خانواده و اجتماع است. پس توسعه کشورهای درحال رشد برای زنان نقش دو سویه به همراه دارد. بی گمان نقش زنان در مشارکت مفهومی فراتر از حضور آنان دارد. ۱۲
اسلام می خواهد که زن و مرد رشد داشته باشند همان طوری که مرد همه کارهای اساسی را می کند زن هم داشته باشد نه به صورت یک شی. ۱۳ همان طوری که می بینیم زنان هم مانند مردان در جامعه فعالیت می کنند و از حقوق خود دفاع می کنند، که می توان به سخن مقام معظم رهبری، استناد کرد که می فرماید:
«اسلام با کار کردن زنان نه تنها موافق است بلکه تا آنجایی که با شغل اساسی او که مهم ترین شغل اوست یعنی تربیت فرزند و حفظ خانواده مزاهم نباشد، شاید لازم هم می داند یک کشور نمی تواند از نیروی کار زنان در عرصه های مختلف بی نیاز باشد. اما این کار باید با کرامت و با ارزش معنوی و انسانی زن منافات نداشته باشد نباید زن را تذلیل کنند.» ۱۴
حق زنان در بکارگیری سرمایه های فردی ایجاب می کند که زمینه برای تلاش و فعالت آن ها و استفاده بهینه از توانایی آنان بر اساس استعدادها و توانایی هایشان فراهم آید. تا از این طریق هم منافع مادی و معنوی برای زنان حاصل شود و هم سرمایه های ملّی که برای تربیت زنان متخصص و صاحب نظر در ریشه ها و گرایش های مختلف صرف شده است به هدر نرود. از نظر اسلام زن می تواند کسب و کار معقولی داشته باشد که با اصالت وی و نظام زندگی معنوی و انسانی او سازگار باشد و حتی در بعضی از حرفه ها، تخصص ها که استعداد بیشتر و شرایط بهتری دارد اولویت داشته باشد. ۱۵
با توجه به اینکه زنان نقش بسیار پررنگی را در خانواده و اجتماع دارا هستند می خواهیم به بررسی نقش آنان به عنوان یک فرد شاغل در خانواده و اجتماع بررسی کنیم.
الف) خانواده
زنان نیمی از جمعیت دنیا را تشکیل می دهند و دو سوم کار همین دنیا را انجام می دهند و اشتغال زنان باعث می شود تقسیم کار در خانواده مشارکتی انجام شود و این باور که تقسیم کار در خانواده بر اساس جنسیت صورت می گیرد کمی متعادل تر می شود. به نحوی که همسران زنان شاغل در اموری که مربوط به زنان است وارد می شوند و همکاری و همیاری داشته باشند.
روابط خانوادگی، تحت تأثیر نهادهای اجتماعی با تحولی دائمی روبروست. با تحول شرایط زیستی و نیازهای جدیدپیوسته نقش ها در حال تغییر هستند. بر اثر تحولات زندگی خانوادی زن خانه دار، در عین مسئولیت های متعارف خود، بیش از پیش مجبور به کار در خارج از خانه شده است. آثار مثبت مادی ومعنوی این اشتغال غالباً علاوه بر وضع خود زن که ضمن کسب درآمد به استقلال و اعتبار اجتماعی بیشتری دست می یابد، متوجه همسر و فرزندان او نیز می شود. این تأثیر اجتماعی و دگرگونی آن که روال سنتی در نقش زنان یا تقسیم کار درون خانواده است، هر چند که با پذیرش وسیع اشتغال زنان از جانب طبقات مختلف جامعه، هنوز تغییرات فرهنگی که لازمه اشتغال بانوان و تقسیم وظایف آنان در خانواده است نقشی نداشته است. ۱۶
روی آوردن زنان به اشتغال در خارج از خانه و خانواده، تأثیر بسزایی در ابعاد و هویت اجتماعی آنان دارد و باعث افزایش اعتماد به نفس جامعه زنان شده است. بهبود وضع اقتصادی خانواده و پاسخ به نیازهای روزافزون آن، عامل مهم گرایش زن به اشتغال است که نه فقط مردان را ناگزیر به اشتغال در جایگاه مختلف شغلی می کند. بلکه زنان را نیز به این میدان سوق می دهد و با کسب درآمد زوجین، امکانات رفاهی بیشتری در اختیار خانواده قرار می گیرد. از طرفی کسب استقلال زنان با دگرگونی های بنیادی در ساختار جامعه، روابط زن و شوهر، سرنوشت کودکان و تغییر نظام آموزش های سنتی و توزیع نقش ها روبروست. زنانی که در بیرون از خانه به شغل یا تحصیل مشغول هستند به نوعی در تغییر الگوهای خانواده و اجتماع اثر می گذارد. زن محور اصلی خانواده و زندگی است و نباید با اشتغال تمام وقت خود، این نقش محوری را در خانواده خدشه دار کند که باعث پریشانی و نگرانی اعضای خانواده شود. ۱۷
اولویت، حضور جدی زنان در اداره امور داخلی خانواده و خانه است و اشتغال به طور کلی به ویژه در خارج از منزل در مرتبه ثانویه قرار دارد. پس از فراغت از مسئولیت اولیه مطلوبیت می یابد. از طرفی نباید کار زن را با اشتغال او اشتباه گرفت و یکسان دانست. کار زن از اول حیات بشری وجود داشته و فعالیت او نیازی به ایجاد انگیزه ندارد. چون خود به تداوم حیات آدمی مربوط می شود. اما اشتغال پدیده ای جدید و مدرن است.
بهبود الگوی معیشتی خانواده و نحوه تنظیم وابط درون خانواده و تربیت فرزندان از جمله مواردی است که ارتباط نزدیک با میزان سواد و تحصیلات و مشارکت های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زنان در بیرون از خانواده دارد. ۱۸
شرایط حضور زن در اجتماع
از آنجایی که زنان برای حضور در اجتماع دارای شرایط و ضوابطی هستند، اکنون به بررسی شرایط حضور زنان در اجتماع از دید عرفی و فقهی می پردازیم.
الف) عرفی
امکان تغییر نوع کار از سنگین به سبک تر در دوران بارداری؛
اعطای مرخصی زایمان به مدت ۴ ماه به مادران و لزوم تأمین امنیت شغلی آن ها پس از پایان مرخصی؛
دادن فرصت شیردهی به مادران شیرده تا پایان دو سالگی در بین ساعات کار و احتساب آن جزءِ زمان ساعات کاری؛
ایجاد مراکز نگهداری کودکان در جوار محل کار زن؛
امکان اشتغال بانوان به صورت غیروقت و بهره مندی از حقوق فوق العاده و مزایای شغلی؛
بهره مندی از مزایای بازنشستگی با سنوات کمتر؛
بهره مندی از تأمین اجتماعی در مراحل مختلف زندگی؛
مختلط نبودن محیط کاری زنان و مردان در هر گونه شرکت ها.
ب) فقهی
حجاب
نیاز فطری زنان به خودآرایی از یک سو و جذابیت زن برای مرد از سویی دیگر سبب شده است تا رسول اکرم  به عنوان پیام آور دین، برای حضور مؤثر و فعال و پویا زنان در جامعه «حضور زن در عرصه های عمومی با رعایت حجاب» را پیشنهاد کند.
دین اسلام می خواهد زن، همانند مردان حضور فعال داشته باشد و مایل است در این مسیرذره ای از ازرش های مادی انسانی زن کاسته نشود. کیفیت حضور حضرت زهرا سلام الله علیها در اجتماع، نشانه امکان پذیر بودن این تدابیر است. به خاطر همین در جامعه، حریمی میان زنان و مردان قائل شده است.
حجاب بهترین راهکار برای حضور مفید زن در فعالیت های اقتصادی و … است که آن به صلاح فرد و اجتماعی زن است. ۱۹
حجاب زن را به عنوان عنصری پویا و کارآمد در جامعه مطرح می سازد که هم رفتار خود را تنظیم کند و هم رفتار جامعه را سامان بخشد. ۲۰
حفظ حریم
از نشانه های رشد اجتماعی هر فرد شناخت حدود رفتار خود با افراد مختلف است و باید دانست که به هر فرد تا چه حد می توان نزدیک شد و درباره چه مسائلی به گفتگو پرداخت. پس حدود الهی را رعایت کند و با مرد بیگانه در مکانی خلوت نباشد و در سخن گفتن جلوه نمایی ننماید. چنان که رسول اکرم  فرموده اند:
«زنان از از کنار و حاشیه خیابان عبور کنند.»
شهید مطهری می فرماید:
«زن مسلمان باید آن چنان در میان مردم رفت و آمد کند که علایم عفاف و وقار و سنگینی و پاکی از آن هویدا باشد و با این صفت شناخته شود و در این وقت به بیماردلان، که به دنبال شکار می گردند از آنها مأیوس می شوند زیرا جوانان ولگرد معمولاً متعرض زنان جلف و سبکبار و عریان می شوند و وقتی به آن ها اعتراض می شود می گویند اگر خودش این چنین نمی خواست با این وضع بیرون نمی آمد.» ۲۱
زن در برخورد با مرد بیگانه از گفتگویی که نوعی فتنه انگیزی دارد بپرهیزد و از مصاحفه دوری کند زیرا دست دادن با زن نامحرم با غضب خداوند همراه است.
عفاف
به منظور حفظ حرمت زن و فراهم شدن زمینه برای رشد و تکامل معنوی آنان در محیط کار، زنان ملزم به رعایت عفاف می باشند و توجه به این امر قطعاً در تأمین ایمنی فکری و اخلاقی همه افراد و افزایش کارایی آنان در محیط های کار مؤثر خواهد بود. عفاف در معاشرت این گونه است که در راه رفتن، سخن گفتن، نگاه کردن و برخوردها، متانت، شرم و حیا و تواضع در وقار را رعایت کند. از گشاده رویی و برخوردهای جلف و اختلاط با مردان بپرهیزد. ۲۲
با توجه به آثار زیانبار نگاه، باعث شده که قرآن از اهل ایمان، بخواهد برای حفظ پاکی خود و جامعه نگاهشان را مهار سازند. چرا که آنچه باعث رسوایی زلیخا و مجروح ساختن انگشتان زنان مصری شد نگاه به یک جوان خوش سیما بود. ۲۳
همانطور که قرآن اشاره می کند:
قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ  وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُیُوبِهِنَّ وَلا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الإرْبَهِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ۲۴
«به مؤمنان بگو چشم های خود را (از نگاه به نامحرمان) فروگیرند، و دامان خود را (از بی عفتی) حفظ کنند،؛ این برای آنان پاکیزه تر است؛ خداوند به آنچه انجام می دهند آگاه است. * و به زنان باایمان بگو چشم های خود را (از نگاه هوس آلود) فروگیرند، و دامان خویش را (از بی عفتی) حفظ کنند و زینت خود را ـ جز آن مقدار از آنان که نمایان است ـ آشکار ننمایند، و (اطراف) روسری های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود)، و زینت خود را آشکار نسازند مگر برای شوهرانشان، یا پدرانشان، یا پدران شوهرانشان، یا پسرانشان، یا پیران خواهرانشان، یا زنان هم کیششان، یا بردگانشان [= کنیزانشان]، یا مردان سفیه وابسته (به آن ها) که تمایلی به زن ندارند، یا کودکانی که از امور جنسی مربوط به زنان آگاه نیستند؛ و (به زنان باایمان بگو: هنگام (راه رفتن) پاهای خود را به زمین نزنند تا زینتِ پنهانیشان دانسته شود (و صدای خلخال که بر پا دارند به گوش رسد). و ای مؤمنان همگی به سوی خدا بازگردید تا رستگار شوید.»
ب) اجتماع
شاغل بودن زنان یکی از مسائلی است که در اجتماع مطرح است. زنان علاوه بر مسئولیت های خود در خانه و تربیت فرزندان مسئولیت های اجتماعی ا نیز پذیرا هستند. ۲۵ یکی از مهم ترین معیارهای سنجش درجه توسعه یافتگی یه کشور، میزان اهمیت و اعتباری است که زنان در آن کشور دارا هستند اکنون نگاه جهان بیشتر به سوی زنان معطوف شده است. برای تحقق توسعه اجتماعی تسریع فرآیند توسعه اقتصادی و محقق شدن عدالت احتماعی چنانچه به زن به عنوان نیروی فعال و سازنده نگریسته شود قطعاً تأثیر بسیاری در روند توسعه جامعه خواهد داشت نقش زنان در توسعه مستقیماً با هدف توسعه اجتماعی و اقتصادی بستگی دارد و از این رو در تحول همه جوامع انسانی عاملی بنیادین محسوب می گردد. لذا اشتغال زن در رابطه آن با توسعه امری ضروری است. ۲۶
زنان در سراسر جهان نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای در جامعه و خانواده دارند به طوری که می توانند مسئولیت بسیار جدی و مهمی را بر عهده بگیرند. حدود نیمی از جمعیت شاغلین در کشور را زنان تشکیل می دهند از طرفی پرورش نسل آینده به دست زنان است. آن ها می توانند در تمام قسمت های اقتصادی بازوی اصلی و قدرتمند برای پیشبرد اهداف باشند.
مقایسه حوزه های اشتغال زنان و مردان در جامعه بیانگر آن است که به مشاغل این دو گروه نوعاً متفاوت است. ۲۷
بخش عهده کادر آموزشی (آموزگاران و دبیران) را زنان تشکیل می دهند. اشتغال زنان معلم دارای شوهر و فرزند که برای ایجاد تعادل میان الزامات شغلی و نقش های همسری و مادری مدام در تلاش هستند اثر محسوسی در حیطه وظایف و روابط درون خانواده به جا می گذارد و در مناسبات و نقش های اجتماعی آن ها، منعکس می شود. این قشر از زنان شاغل ضمن ایفای مسئولیت تربیت و اجتماعی کردن فرزندان خود وظیفه تربیت نسل جوان را بر عهده دارند. زنان شغل معلمی را بیشتر به دلیل علاقه به تدریس و ارتباط با بچه ها و نقش های آموزشی ـ حماتی مادرانه اختیار می کنند. تأثیر اعتقادات و ارزش های حاکم بر جامعه به افکار زنان اثر می گذارد و محدوده فعالیت آنان را مشخص می کند. اکثر معلمان ضرورت انتخاب این شغل در جامعه را درک بهتر زنان معلم از مسائل و مشکلات و نیز مشارکت آنان در مخارج خانواده، عنوان کرده اند. مردانی که با اشتغال همسران خود موافق اند، در امور مربوط به خانه، مشارکت بیشتری دارند و همکاری آنان در امور مربوط به خانواده موجب می شود که زنان بار مسئولیت دو گانه در خانه و خارج از خانه را راحت تر تحمل می کنند و در نتیجه زوجین روابط بهتری با یکدیگر دارند. رضایت زن شاغل از نحوه خرج کردن درآمدش در خانواده از جمله عامل دیگری است برای بخش رضایتمندی از زندگی.
هرگاه زن شاغل خود را به صِرف درآمدش در مخارج خانواده ناگزیر ببیند این امر در سازگاری زناشویی اثر منفی خواهد داشت. اکثر قریب به اتفاق معلمان کل حقوق یا بخش قابل توجهی از حقوق خود را صرف تأمین مخارج خانواده می کنندو مهم ترین انگیزه این زنان میل و رضایت شخصی و نیز احساس مسئولیت در قبال خانواده است. ۲۸
از طرفی هم صنعتی شدن موجب تقسیم کار و تخصصی شدن و افزایش تحرک اجتماعی زنان باعث دگرگونی در ساختار شغلی شده است. دگرگونی اجتماعی زنان تحرک و اشتغال آنان و به دنبال خود علاوه بر خوشی ها، نگرانی هایی را نیز برای جامعه شناسان به همراه آورده است. که نمونه بارز آن افزایش بی کاری کاگران در اثر ماشینی شدن بسیاری از کارها و افزایش طلاق از سوی زنان که با اتکا به حقوق خود راحت تر طلاق را قبول می کنند. مکانیزه شدن موجب افزایش آگاهی اجتماعی خانواده ها شده و از سوی دیگر موجب تشدید نگرانی برای آن شده است. با توسعه و پیشرفت جامعه، خانواده ها نیز پیشرفت کرده و گرایش در بین آنان از جمله استفاده از وسایل لوکس بیشتر به چشم می خورد. ۲۹
زنان با وارد شدن به بازار کار درآمدهای آنان به عنوان درآمدهای مازاد تلقی می شود که مکمل درآمد پایین مردانشان می باشد که این امر به ویژه در خانواده های کم درآمد بسیار دیده می شود.
آثار اشتغال زنان
یکی از اساسی ترین اهداف تشکیل خانواده، بقای نسل و تربیت نیروی انسانی مورد نیاز جامعه است. توسعه و رشد اقتصادی در گرو نیروی فعال و تحصیل کرده است. بنابراین یکی از عوامل مؤثر در توسعه اقتصادی نیروی انسانی سرمایه های انسانی است. خانواده به عنوان اولین پایگاه تربیت و پرورش منابع انسانی است. از این رو جامعه باید با تقویت نهاد خانواده، زمینه توسعه اقتصادی را مهیا سازد. از این رو برای تقویت نهاد خانواده نقش زن بسیار مؤثر است. بلکه می توان گفت به عنوان رکن اصلی به شمار می رود. از این رو در وظیفه اصلی و خطیر مادری و همسری را مورد بررسی قرار می دهیم.
همان طور که حضرت زهرا سلام الله علیها در تمام شئون الگویی حسنه است، در این مورد نیز بهترین نقش را در مدیریت و ساماندهی اقتصاد خانواده ایفا می کند. در سیره عملی حضرت زهرا سلام الله علیها نقش منابع غیر مادی در اقتصاد اسلامی مهم تر از منابع اقتصادی است که آن حضرت بهترین شکل معقول و منطقی را در ایفای آن به کار گرفته است. ۳۰
الف) نقش مادری
مقام مادری، اولین مرتبه از شأن زن، در حیات اجتماع است. در این مقام، زن هم طراز با انبیاء است که متأسفانه از نظرگاه های مادی، این جایگاه ارزش واقعی خود را از دست داده است. در نگاه حضرت امام (ره) تزکیه و سازندگی جامعه دو شاخصه بزرگی است که واژه مادر را معنا می کند. مادری مقامی است که هم مسئولیت و هم ظرفیت سازندگی و تزکیه را دارد و در اجرای این دو، زن به مانند رسولان عمل می کند. بنابراین زن باید نقش مدیریت خانوادگی خود را عاقلانه ایفا کند تا مدیریت اجتماعی وی مؤثر افتد و با توجه به اینکه وظایف خانوادگی بر وظایف اجتماعی مقدم است. اگر مسئولیت اجتماعی زن به وظایف خانوادگی لطمه بزند یا نتواند به نحو مطلوب دِین شوهر و بچه ها را ادا کند. چون زن در هر مقامی که باشد قبل از آن مدیر و برنامه ریز افراد خانواده است. ۳۱ از جمله الگوی زن شاغل در قرن معاصر می توان به بانوی فاضله و مجتهده معروف به بانوی اصفهانی اشاره کرد وی از، تربیت یافتگان مکتب حضرت زهرا سلام الله علیها است که با وجود مشغله های علمی و اجتماعی در امر خانه داری به بهترین نحو ایفای نقش می کردند همچنین می توان به سیره حضرت زهرا سلام الله علیها اشاره کرد.
حضرت زهرا سلام الله علیها کار خانه را تا جایی که برای افراد خانواده و حتی فرزندان شیرخوار، مطلوبیت و رضایت خاطر ایجاد می کرد برنامه ریزی می فرمود. بلال می گوید:
«روزی حضرت زهرا سلام الله علیها را دیدم که مشغول آوردن گندم بود در این هنگام فرزندش حسین گریه و بی تابی می کرد. خدمتشان عرض کردم:
برای کمک به شما آسیاب کنم یا بچه را آرام کنم؟
که حضرت فرمودند:
من به آرام کردن فرزند اولی هستم شما آسیاب را بچرخانید.»
این بهترین الگو برای ایفای نقش مادر و توجه به نیازهای فرزند و انتخاب صحیح در تخصیص و بهینه سازی اقتصادی است. ۳۲
ب) نقش همسری
در مورد اشتغال زنان، همواره آنچه مورد عنایت قرار می گیرد نقش مادری زن است و کمتر به نقش همسری وی در زندگی زناشویی توجه می شود در صورتی که مرد نیز نیاز طبیعی به توجه، عشق و محبت و مراقبت دارد. هر گونه کم توجهی به این نیازهای اصیل موجب سست شدن بنیاد خانواده می شود. این وضعیت خستگی زن به روحیه مرد هم در جایگاه شوهر اثرات مستقیم و ناگواری را می گذارد که باید به آن توجه شود. کاهش تمایل زن به شوهر به دلیل خستگی زن از بارترین اثرات اشتغال زنان است. زیرا زن با توجه به تعدد مسئولیت هایی که بر عهده دارد. رسیدگی و توجه به فرزندان را در اولویت قرار می دهد. هماهنگی زن و شوهر به تعادل نقش های این دو در خانه و خانواده وابسته است.

نتیجه
خانواده ها تنها عرضه کننده نیروی کار جامعه و تربیت منابع انسانی و نسل آینده می باشند. همچنین خانواده ها می توانند توسعه و رشد اقتصادی را در گرو نیروی فعال و تحصیل کرده در جامعه قرار دهند.
زنان با توجه به رهنمودهای دین مبین اسلام و رعایت عفاف و حجاب خود با فعالیت و کار در جامعه می توانند به بهبود وضع اقتصادی خانواده و افزایش اعتماد به نفس خود کمک کنند.
با توجه به اینکه زنان نقش محوری و مهمی را در خانواده و جامعه ایفا می کنند با اشتغال خود در حرفه های تخصصی و مشاغل صنعتی و آموزشگاه ها، گر چه به صورت تفنّنی باشد می توانند پاسخگوی نیازهای روزافزون جامعه و خانواده و تربیت نسل آینده فرزندان خودشان باشند.
زنان تا زمانی که در جامعه و خارج از منزل خود به مشاغل گوناگون مشغول هستند نباید نقش های اساسی و اصلی خود را که همان نقش مادری و همسری است را فراموش کنند چرا که اولویت اول برای زنان، بودن در کنار همسر و فرزندان است. همان طور که اسلام تصریح کرده است که حضور زنان در جامعه، نباید منافاتی با وظایف او در منزل داشته باشد.

راهکار
زنان بایستی هنجارهای رفتاری مشخص و تعیین کننده ای را در زمینه های مختلف بپذیرند و آن ها را ترویج دهند ولی اجرای این برنامه ها احتیاج به یک محیط سالم در جامعه دارد ولی با این وجود هنوز در بسیاری از جوامع نرخ مشارکت زنان کم است.

پی نوشت ها
۱. محمد، معین، فرهنگ معین، تهران، نامن، ۱۳۸۶، چ ۲، ج ۱، ص۸۵۱.
۲. یدالله، دادگر، تیمور، رحمانی، مبانی و اصول علم اقتصاد، کلیاتی از اقتصاد برای همه، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴، ص ۷۷.
۳. محمد، معین، ج ۱، ص ۲۹۱
۴. سیدعباس، موسویان، کلیات نظام اقتصادی اسلام، قم، دارالثقلین، ۱۳۷۹، چ ۲، ص
۵. محمد، معین، ج ۱، ص۲۶۴.
۶. www.daneshnameroshd.ir
۷. همان.
۸. جمعی از همکاران، مجله پیام زن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، دفتر سوم فروردین ۱۳۸۴، ش ۱۵۷، ص ۳۶۹.
۹. صحیفه نور، رهنمودهای امام خمینی (ره)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۱، ج ۳، ص ۹۲.
۱۰. جمعی از همکاران، ص ۳۶۹
۱۱. عبدالواحد، تمیمی آمدی، شرح غررالحکم و دررالکلم، سیدهاشم رسولی محلاتی، بی جا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰، چ ۴، ج ۲، ح ۶۴۹۲.
۱۲. نقش زنان در توسعه اقتصادی، www.niazpardaz.com.
۱۳. در جستجوی راه امام، تهران، امیرکبیر، چ ۳، صص ۲۷ و ۲۶.
۱۴. یوسف، علیپور باغبان نژاد، اصغر، رضایی، حجاب آزادی یا اسارت، تبریز، احرار، چ ۳، ص ۱۲۴.
۱۵. www.hawzah.net.
۱۶. فریبا، زمانی، تأثیر کار زنان بر زندگی خانوادگی،www.rahkar modiriati.ir.
۱۷. سرور، اسفندیاری، اشتغال زنان در بستر خانواده، www.hawzah.net.
۱۸. نقد اندیشه، www.hawzah.net.
۱۹. مریم، معین الاسلام، پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم، دفتر عقل، تهران، مرکز پژوهش های صدا و سیما، ۱۳۸۶، چ ۳، ص ۱۰.
۲۰. یاسین، کمالی وحدت، نگاه پاک در بررسی نگاه به نامحرم رمزها و آثار آن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸، چ ۲، ص ۲۴.
۲۱. همان، ص ۲۰۸.
۲۲. علیرضا، نوری، معیارهای اسلامی و پوشش زنان و الگوی مصرف آن، اندیشه صادق، ش ۸ و ۹.
۲۳. یوسف، غلامی، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، قم ، لاهیجی، ۱۳۸۶، صص ۱۱۱ و ۱۰۴ و ۱۰۳.
۲۴. نور / ۳۰ و ۳۱
۲۵. www.hawzah.net.
۲۶. اشتغال زنان در بستر جامعه، www.hawzah.net.
۲۷. نقش زنان در توسعه اقتصادی، www.niazpardaz.com.
۲۸. فریبا، زمانی،
۲۹. تأثیر صنعتی شدن بر خانواده www.eghtesad.ir
۳۰. خانواده خوشبخت، www.hawzah.net.
۳۱. جمعی از خواهران طلبه حوزه های علیمه، زن از دیدگاه ادیان و مکاتب، قم، نصایح، ۱۳۷۹، چ ۱، ص ۲۱۹.
۳۲. www.hawzah.net.

فهرست منابع
۱. تمیمی آمدی، عبدالواحد، شرح غررالحکم و دررالکلم، سیدهاشم رسولی محلاتی، بی جا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰، چ ۴، ج ۲.
۲. جمعی از خواهران طلبه حوزه های علیمه، زن از دیدگاه ادیان و مکاتب، قم، نصایح، ۱۳۷۹، چ ۱.
۳. جمعی از همکاران، مجله پیام زن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، دفتر سوم فروردین ۱۳۸۴، ش ۱۵۷.
۴. دادگر، یدالله، تیمور، رحمانی، مبانی و اصول علم اقتصاد، کلیاتی از اقتصاد برای همه، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴.
۵. دانشنامه رشد.
۶. در جستجوی راه امام، تهران، امیرکبیر، چ ۳.
۷. صحیفه نور، رهنمودهای امام خمینی (ره)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۱، ج ۳.
۸. علیپور باغبان نژاد، یوسف، اصغر، رضایی، حجاب آزادی یا اسارت، تبریز، احرار، چ ۳.
۹. غلامی، یوسف، جلوه نمایی زنان و نگاه مردان، قم ، لاهیجی، ۱۳۸۶.
۱۰. کمالی وحدت، یاسین، نگاه پاک در بررسی نگاه به نامحرم رمزها و آثار آن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸، چ ۲.
۱۱. معین الاسلام، مریم، پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم، دفتر عقل، تهران، مرکز پژوهش های صدا و سیما، ۱۳۸۶، چ ۳.
۱۲. معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، نامن، ۱۳۸۶، چ ۲، ج ۱.
۱۳. موسویان، سیدعباس، کلیات نظام اقتصادی اسلام، قم، دارالثقلین، ۱۳۷۹، چ ۲.
۱۴. نوری، علیرضا، معیارهای اسلامی و پوشش زنان و الگوی مصرف آن، اندیشه صادق، ش ۸ و ۹.
۱۵. www.hawzah.net.
۱۶. اسفندیاری، سرور، اشتغال زنان در بستر خانواده، www.hawzah.net.
۱۷. اشتغال زنان در بستر جامعه، www.hawzah.net.
۱۸. خانواده خوشبخت، www.hawzah.net.
۱۹. زمانی، فریبا، تأثیر کار زنان بر زندگی خانوادگی، www.rahkar modiriati.ir.
۲۰. زمانی، فریبا، راهکارهای مدیریت، www.rahkar modiriati.ir.
۲۱.نقش زنان در توسعه اقتصادی، www.niazpardaz.com.

 

 

 

 

نویسنده: رقیه اسد نژاد مدرسه علمیه امام خمینی (ره) رباط کریم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: