سه شنبه - ۱۳۹۸/۰۵/۰۱
صفحه اصلی >> مقالات >> دین و اندیشه >> چگونه خدا را بشناسیم؟ (۳)

چگونه خدا را بشناسیم؟ (۳)

سه) قلب و شهود

خداوند در وجود انسان، بُعد سومی قرار داده که با کمک آن، حقایق فوق حسّی و فوق عقلی حاصل می‌شود. آدمی می‌تواند با تزکیه نفس خود را به کمال برساند و پنجره‌ای دیگر برای کسب معرفت بگشاید. با قلب می‌تواند به معرفت‌های متفاوتی دست یابد و با تهذیب و خودسازی، قلب را مستحقّ دریافت حقایقی متمایز می‌کند.
از نگاه قرآن جهان دو سطح دارد؛ سطح حسّی یا عالم حس و سطح فراحسّی یا عالم غیب. انسان با بصیرت قلبی می‌تواند به جهان غیب راه یابد و از عالم ماورا حقایق را کشف نماید. هرگاه پرده‌ها کنار روند، معرفت شهودی خودنمایی می‌کند و آگاهی فراحسّی و فراعقلی در دامن انسان قرار می‌گیرد. معرفت شهودی، نتیجه راه عقلی است و قلب آدمی با چشم درون به عالم ماورا دست یافته سنخ دیگری از دانش و بینش را تجربه خواهد کرد.
قرآن علاوه بر شناخت حسّی و شناخت عقلی به نوعی دیگر از شناخت توجّه دارد که به حوزه حس و تعقّل مربوط نمی‌شود و آن شناخت نفس یا معرفت حضوری و شهودی است. از جمله عالم قیامت انباء، اخبار و مشاهده سیرت هر یک از افراد بشر است و در آن روز سریره و پنهانی در انسان باقی نمی‌ماند. انسان در آن روز به عرض اعمال احتیاجی ندارد، بلکه او بر نفس خود بینا و داناست.
بَلِ الانَسانُ عَلیَ نَفسِهِ بَصِیرَه؛ بلکه انسان خود بر نفس خویشتن بیناست (۱).
در این آیه علم انسان بر اعمال و رفتارش از جنسی ادراکات حسّی و عقلی نیست، بلکه نشأت گرفته از شهود باطنی است (۲). از این رو بصیرت در این آیه‌ی کریمه به معنای رؤیت قلبی و ادراک باطنی است (۳).
شاهد دیگر مربوط به ماجرای معراج نبی مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است. این سفر به اذن الهی شبانه از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که مقدمه‌ای برای معراج بود آغاز شد. این سیر خارق‌العاده شبانه به سبب آن بود که خداوند متعال، بخشی از آیات عظمت خود را به پیامبرش نشان دهد.
سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَیلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیهُ مِنْ آیاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ؛ منزّه است آن [خدایی] که بنده‌اش را شبانگاهی از مسجد الحرام به سوی مسجد الاقصی -که پیرامون آن را برکت داده‌ایم- سیر داد، تا از نشانه‌های خود به او بنمایانیم، که او همان شنوای بیناست (۴).
مفاد جمله «لِنُرِیَهُ مِن ءَایَاتِنَا» آن است که انسان دارای نوعی ادراک شهودی، غیر از ادراک حواس پنج گانه ظاهری است؛ مانند اینکه انسان در خود می‌یابد که می‌شنود، می‌بیند و درک می‌کند. این علم به واسطه حواس ظاهری یا باطنی نیست، بلکه این قسم از شهود و رؤیت، شأن فؤاد و وظیفه روح است (۵).
ابراهیم (علیه السلام) که قهرمان توحید و مبارزه با بت‌پرستی است، بعد از آزمایش‌های بزرگ به مقام بالای ایمان و یقین نایل شد. شاید به همین دلیل خداوند به او پاداشی بزرگ عطا کرد و آن اینکه ملکوت آسمان و زمین را مشاهده کرد:
وَکَذَلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِیکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ؛ و این‌گونه، ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نمایاندیم تا از جمله یقین کنندگان باشد (۶).
نمونه قرآنی دیگر تعلیم تمامی اسماء به آدم (علیه السلام) است:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِکَهِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ؛ و [خدا] همه [معانی] نام‌ها را به آدم آموخت سپس آن‌ها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود: اگر راست می‌گویید، از اسامی این‌ها به من خبر دهید (۷).
علم به این اسما از نوع علوم عادی نیست. واقعیت آن است که با این علم، حقایق موجودات و اعیان هستی بر آدم کشف شد و او به مقام شهود تمامی اسما نایل آمد و این امرِ بزرگ است که ملاک خلافت در زمین و معیار برتری او بر دیگران شده است (۸). خداوند این علم شهودی را در آدم و به اعتقاد مرحوم علامه طباطبایی (رحمه الله) و فیض کاشانی (رحمه‌الله) در انسان به ودیعت نهاد تا به تدریج آثار آن ظاهر شده به فضیلت برسد (۹). ماجرای یوسف (علیه السلام) و نمونه‌های بسیار دیگر بیان کننده وجود شناخت شهودی و قلبی است.
در روایات اسلامی نیز مطالب فراوانی درباره این‌گونه شناخت آمده است از جمله سخن معروف امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) درباره خداوند متعال است، هنگامی که از حضرت سؤال می‌شود: آیا پروردگار خود را دیده‌ای؟ حضرت در جواب می‌فرماید: پروردگاری را که نبینیم عبادت نمی‌کنم. سپس درباره کیفیت این مشاهده سؤال می‌شود و حضرت در جواب می‌فرماید:
چشم‌ها به وسیله نگاه ظاهری قادر به دیدن نیستند، بلکه قلب‌ها به وسیله حقایق ایمان می‌توانند او مشاهده کنند (۱۰).
این مشاهده همان مشاهده شهودی است که علم و معرفت شهودی را در پی دارد. امام علی (علیه السلام) حجّت خدا بر روی زمین را این‌گونه توصیف می‌کند:
علم و دانش با حقیقت بینایی، به آن‌ها روی آورده، و روح یقین را لمس کرده‌اند و آنچه را دنیاپرستان هوسباز مشکل می‌شمردند بر آن‌ها آسان است… آن‌ها خلفای الهی در زمین‌اند و دعوت کنندگان به سوی دین خدا (۱۱).
پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در حدیثی فرمود:
اگر زیاده‌روی در سخنان شما و آزادی دل‌هایتان در برابر فساد نبود، آنچه را من می‌بینم، مشاهده می‌کردید و آنچه را من می‌شنوم، شما هم می‌شنیدید (۱۲).
امام رضا (علیه السلام) به نقل از آخرین فرستاده الهی برای ایمان پایه‌هایی بیان می‌فرماید که اولین ستون آن شناخت قلبی و درونی است:
ایمان معرفت به قلب، اقرار به زبان و عمل به ارکان و جوارح است (۱۳).
راه قلب و شهود بهترین راه برای شناخت خداوند است. این نوع شناخت نسبت به خدا در تمام انسان‌ها و در درجه‌های مختلف وجود دارد و هر انسانی به اندازه گنجایش درونش می‌تواند به شهود خداوند دست یابد. و تنها گناه است که رنگ و بوی این معرفت را کم‌رنگ می‌کند.
براساس آموزه‌های رضوی هرگونه درک صحیحی از خداوند به ارادہ و افاضه خود خداوند بلندمرتبه تحقّق می‌یابد. چنان‌که خود او بهترین دلیل و راهنما بر ذات خود اوست:
یا مَن دَلَّنِی عَلَی نَفسِهِ وَ ذَلَّلَ قَلبِی بِتَصدِیقِهِ؛‌ ای خدایی که مرا به سوی خود رهنمون گشتی و با معرفت خود دلم را نرم کردی (۱۴).
از منظر امام هشتم (علیه السلام) خداوند سرچشمه همه‌ی کمالات است و آفریده، هر کمالی را از خداوند دریافت می‌کند بی‌آنکه نقش مستقلی برای غیر او در دریافت این کمالات وجود داشته باشد:
اللَّهُمَّ أَنَا لَکَ وَبِکَ وَإِلَیکَ وَ مِنکَ لا أَملِکُ لِنَفسِی ضَرًّا وَلا نَفعاً، خدایا من از توام و وابسته توام و روانه به سوی توام و از توام. برای خود زیان و سودی به دست ندارم (۱۵).
بر این اساس، محل پیدایش هر معرفت و صفت کمالی برای نفس و روح انسان، آفریدگار بلندمرتبه است و تلاش انسان‌ها و استفاده از ابزارهایی چون مدرسه، کتاب و تحصیل تنها زمینه تحقّق این افاضه را فراهم می‌کند.
بنابراین نیل به معرفت شهودی امکان‌پذیر است امّا باید راهی برای آن یافت. قرآن کریم تقوا، ایمان، عمل صالح، توبه، محاسبه و یقین را به عنوان راه کاری مناسب جهت دستیابی به شهود، ارائه می‌دهد، که تمام این شیوه‌ها را می‌توان در یک کلمه خلاصه کرد؛ تزکیه نفس:
قَد أَفلَحَ مَن تَزَکّی؛ رستگار آن کسی که خود را پاک گردانید.
تزکیه به معنای اصلاح، تطهیر و رشد دادن است (۱۶). بی‌آلایش کردن نفس درون آدمی را پاک می‌کند، او را به سمت صلاح پیش می‌برد و رشد و نمو واقعی را برای جان انسان به ارمغان می‌آورد. قرآن کریم تصفیه درون را راهی برای نیل به رستگاری، فهم عمیق قرآن و شناخت نشانه‌ای الهی معرفی می‌کند:
کَمَا أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولًا مِنْکُمْ یتْلُو عَلَیکُمْ آیاتِنَا وَیزَکِّیکُمْ وَیعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَهَ وَیعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ، همان‌طور که در میان شما، فرستاده‌ای از خودتان روانه کردیم، [که] آیات ما را بر شما می‌خواند، و شما را پاک می‌گرداند، و به شما کتاب و حکمت می‌آموزد، و آنچه را نمی‌دانستید به شما یاد می‌دهد (۱۷).
امام رضا (علیه السلام) میان خالص کردن اعمال برای خداوند که بخشی از تزکیه نفس است با سیراب شدن از چشمه‌های حکمت درونی رابطه تنگاتنگی برقرار می‌فرماید. آن حضرت علم و دانش را یکی از پیامدهای اخلاص بیان می‌فرماید:
هیچ بنده‌ای چهل روز برای خداوند خالص نشد، جز اینکه چشمه‌های حکمت از دانش بر زبانش جاری شد (۱۸).

پی‌نوشت‌ها:

۱- قیامت/۱۴.
۲- طوسی، التبیان، ج ۱۰، ص ۱۹۵؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج ۵، ص ۲۵۵؛ شوکانی، فتح القدیر، ج ۵، ص ۴۰۶؛ حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثناعشری، ج ۱۳، ص ۳۹۶.
۳- طباطبایی، المیزان، ج ۲۰، ص ۱۰۶.
۴- اسراء/۱.
۵- حسینی همدانی، انوار درخشان، ج ۱۰، ص ۹.
۶- انعام/۷۵.
۷- بقره/۳۱.
۸- فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج ۲، ص ۳۹۷.
۹- فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج ۱، ص ۱۱۰؛ طباطبایی، المیزان، ج ۱، ص ۱۱۷-۱۱۴.
۱۰- صدوقی، التوحید، ص ۱۰۹.
۱۱- نهج‌البلاغه، ص ۴۹۷؛ صدوق، الخصال، ج ۱، ص ۱۸۷؛ مفید، الامالی، ص ۲۵۰.
۱۲- طباطبایی، المیزان، ج ۵، ص ۲۹۲.
۱۳- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج ۱، ص ۲۲۶.
۱۴- کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۵۷۹.
۱۵- موحد ابطحى، الصحیفه الرضویه، ص ۸۲.
۱۶- فراهیدی، العین، ج ۵، ص ۳۹۴؛ فیومی، مصباح المنیر، ج ۲، ص ۲۵۴؛ طریحی، مجمع البحرین، ج ۱، ص ۲۰۳؛ ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۴، ص ۳۵۸.
۱۷- بقره/۱۵۱.
۱۸- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج ۲، ص ۶۹.

منبع مقاله :
فعالی، محمدتقی، (۱۳۹۴)، سبک زندگی رضوی (۷) بینش‌ها و ارزش‌ها، مشهد: انتشارات بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا (ع)، چاپ اوّل.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: