توفیق ادب

ادب در لغت به معانی گوناگونی (روش پسندیده، ظرافت و خوی خوش) آمده است. روش درست و ظریفی که در گفتن، نوشتن و سرودن به کار می‌رود و سخن را لطف و طراوتی خاص می‌بخشد، از همین رو ادب نامیده شده است. ادب انسانی، ریشه در عقیده و درون او دارد، ولی ظهور آن، هنگام روبه رو شدن با دیگران است، زیرا ادب آیینه تمام نمای عقیده و اخلاق اوست. آدمی در برابر دیگران، موظّف به رعایت ادب است و هرچه طرف مقابل از عظمت والاتری برخوردار باشد، رعایت ادب ضرورت بیشتری می‌یابد.پرداختن کامل به این موضوع، تحقیق بسیار مفصلی را می‌طلبد. به همین دلیل، موضوع این نوشته، تعبیرات بی‌ادبانه بنی‌اسرائیل، درباره ذات مقدس حق است.

آن گونه که قرآن کریم نقل می‌فرماید، یکی از خصلت‌های بنی اسرائیل این بوده که همواره از خداوند متعال در برابر موسی(ع) از واژه ربّک تعبیر می‌کردند. آنان هنگام هرگونه حاجت و سوالی به موسی می‌گفتند: به پروردگارت چنین بگو و از «پروردگارت» چنان بخواه و این در حالی است که تمام کوشش انبیا در فرو فکندن حجاب‌های خود ساخته انسان‌ها بین خود و خالق خویش بوده تا نور فطرت در انسان‌ها ظهور و بروز کند. لکن فرزندان این قوم را اندیشه در این وادی‌ها نبوده و از موسی(ع) تصوری جز یک رابط میان خود و وجودی صاحب قدرت (پروردگار موسی(ع)) نداشته‌اند. در اکثر تعابیر این قوم، اثری از ادب در برابر خالق و عشق و محبت نسبت به معبود و فرستاده وی دیده نمی‌شود و تقریباً تعابیری نظیر ربنا ، اللّهم، ولینا و مانند آن در گفتار آنان وجود ندارد.

برای نمونه در داستان بقره عبارت «اُدعُ لَنا رَبَّکَ» چندین بار از زبان آنان شنیده می‌شود و درباره کیفیت و رنگ گاو، پرسش‌های بیهوده‌ای را به سوی موسی(ع) سرازیر می‌کنند: «…اُدعُ لَنا رَبَّکَ یبَین لَنا ما هِی …؛ از خدای خود بخواه که برای ما روشن کند که این(ماده گاو) چه گونه (ماده گاوی) باشد؟…» (سوره بقره، آیه۶۸) «… اُدعُ لَنا رَبَّکَ یبَین لَنا ما لَونُها…؛ از پروردگار خود بخواه که برای ما روشن سازد رنگ آن چه گونه باشد؟…> (سوره بقره، آیه ۶۹) «قالوا ادع لنا ربک یبین لنا ما هی…؛ پروردگارت را بخوان برای ما روشن ساز که آن چیست؟» (سوره بقره، آیه ۷۰) گفتنی است فرزندان این قوم، پس از بحث و جدل فراوان از نو به سوال اول و نقطه آغاز بحث بازمی‌گردند! در سوره مائده آمده است که به این قوم امر می‌شود به سرزمین مقدس وارد شوند تا از نعمت و رفاه و عزت برخوردار گردند.

اما چون در آن سرزمین گروهی ستمگر بودند، ایشان به دلیل زبونی و بی‌نعمتی به موسی(ع) می‌گویند: «…فَاذهَب اَنتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنّا ههُنا قاعِدونَ؛ …تو و پروردگارت بروید و (با آنان) بجنگید، ما همین جا نشسته‌ایم.» (سوره مائده، آیه ۲۴) همین سخن، ایشان را دچار سر گردانی چهل ساله و به تعبیری همیشگی می‌کند. مثال‌های فراوانی از حالات و کردار این قوم وجود دارد؛ اما گذر از آن به جهت اختصار کلام، اولی است، امّا بنی‌اسرائیل چرا این چنین بودند؟با توجه به سیر تاریخی حوادث و دشمنی دیرینه بین بنی اسرائیل و قوم فرعون بعید نیست که بنی اسرائیل، این تعابیر را از همان قوم فرا گرفته باشند و تعالیم موسی(ع) نیز نتوانسته باشد آن اخلاق جاهلی و فرعونی را از دل ایشان به در برد. مثلاً هنگامی که موسی(ع) با آیات بزرگ الهی به سراغ فرعون و قومش آمد، گفتند: «…یا اَیهَا السّاحِرُ اُدعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِندَکَ إنَّنَا لَمُهتَدُونَ ؛ (وقتی گرفتار بلا می‌شدند می‌گفتند:)‌ای ساحر! پروردگارت را به عهدی که با تو کرده بخوان (تا ما را از این بلا برهاند) که ما هدایت خواهیم یافت.(و ایمان می‌آوریم.)» (سوره زخرف، آیه ۴۹) دار آخرت، آخرین منزلگاه انسان و محل بروز همه خفایا و زوایای روح و روان اوست همان که قرآن از آن به تُبلَی السَّرائر (سوره طارق، آیه ۹) تعبیر فرموده است.

انسان در جهان دیگر، در بهشت یا جهنمی که با عمل خویش پدید آورده منزل خواهد کرد. گروهی خدای سبحان را در جهنم با تعابیری همچون ربنا می‌خوانند و استغاثه می‌کنند، نظیر: «…رَبَّنا أَخرِجنا نَعمَل صالِحاً غَیرَ الَّذی کُنا نَعمَلُ…؛ …پروردگارا! ما را بیرون بیاور تا غیر از آنچه می‌کردیم، کار شایسته کنیم…» (سوره فاطر، آیه ۳۷) از گروهی نیز همچنان، همان تعبیر ربک شنیده می‌شود، چنانکه در آخر سوره زخرف آمده است: «…یا مالِکُ لِیقضِ عَلَینا رَبُّکَ…؛‌ای مالک دوزخ! (ای کاش) پروردگارت ما را بمیراند (تا آسوده شویم!) …» (سوره زخرف، آیه ۷۷) قرآن هویت این گروه را مشخص نکرده، ولی با مقایسه آیات مختلف و تعابیر و سخنان اقوام در دنیا و آخرت که قرآن نقل فرموده است می‌توان قوم مورد بحث این نوشتار را از مصادیق بارز آن دانست.

موراد زیر پیشنهاد میگردد

روابط اجتماعی در سبک رضوی (ع)

فرهنگ رضوی در زمینه‌ی مناسبات اجتماعی ابعاد گسترده‌ای دارد. ارتباطات اجتماعی، اصلاح روابط، تقویت بنیان‌های …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *