پنجشنبه - ۱۳۹۷/۰۸/۲۴
صفحه اصلی >> استان ما >> اماکن تاریخی >> مسجد تاریخانه دامغان؛ مسجد صدر اسلام

مسجد تاریخانه دامغان؛ مسجد صدر اسلام

تاریخانه، مسجد قدیمی صدر اسلام در حاشیه جاده روزگار باستانی ری به خراسان قرار دارد. شهرستان دامغان در صدر اسلام شاهراه تجارتی و ارتباطی شرق و غرب و مخصوصاً ری و خراسان بود. تاریخانه دامغان یادگاری از این عصر طلایی است. به این معنی که در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری بنای تاریخانه دامغان به سبک و اسلوب خاص معماری ساسانی ساخته شد و به عنوان یکی از قدیمی ترین مساجد شناخته شده در ایران اسلامی دارای جایگاه و منزلت ویژه است.

تاریخانه به معنی خانه خدا است. این مسجد با توجه به نقشه بنائی که از دیرباز در این ناحیه و به نام کاخ ساسانیان معروف بوده است، ساخته شده و اهمیت و اعتبار این مسجد که بقایای آن هنوز پابر جاست نشان می دهد که ایرانیان ساکن جبهه شمال شرقی ایران با ذوق تلطیف یافته دوره اسلامی، ایوان های دوره ساسانی را به سبک بدیع و نوینی در این مسجد به گونه ای ساخته اند که علاوه بر رعایت نقشه یک بنای مذهبی، ویژگی های معماری و ساختمان های گذشته نه چندان دور در آن به طور کامل نمایان است، هرچند در این بنا از طرح های تزئینی و گچبری اثری نیست، ولی طراحان و بانیان آن تا حد امکان سعی کرده اند با ایجاد ستون های قطور و با استفاده از قوس های بیضی شکل و پوشش های استوانه ای (آهنگ) کم خیز به همراه دهلیز های متعدد در اطراف یک ایوان مرکزی و همچنین احداث رواق های متعدد در اطراف حیاط به شیوه و سبک معماری دوره ساسانی را به طور کامل حفظ و رعیت کنند، به همین جهت ویژگی های مسجد تاریخانه دامغان را می توان در ردیف آثار ارزشمند و بسیار مهم تاریخی دانست. بنای مسجد تاریخانه در فضایی به ابعاد ۵/۳۵ در ۵/۴۵ متر مربع احداث شده است و شبستان مسجد که در ضلع جنوب غربی آن ساخته شده، شامل ۱۸ ستون است. شش ردیف در قسمت طولی بنا و سه ردیف هم در جهت عرض بنا قرار دارد. هر یک از ستون ها ۷۵/۱ سانتی متر قطر و ۸۵/۲ سانتی متر بلندی دارد. فاصله هر ستون نسبت به ستون های مجاور خود ۵/۳ متر است که به صورت دو ردیف سه تائی در دو طرف یک ایوان مرکزی قرار گرفته اند.

این ایوان دارای وسعت بیشتر و طاق عریض تری است. به این ترتیب که فاصله بین دو ستون در صحن ایوان مرکزی ۵ متر است و همین ایوان اصلی و دهلیز های اطراف آن بنا را به صورت یک تالار ستون دار و متأثر از سبک معماری خاص ایرانی نموده است.

روی هریک از ستون های این شبستان در ارتفاع ۳ متری زائده ای تخته مانند به صورت یک صفحه مربع شکل با قفل و بست های ضخیم چوبی نصب شده، که از آن به منظور دستک های پا طوق قوس پوششی استفاده شده. از هر چهار طرف ستون های اطراف با ایجاد قوس های بیضی شکل مسقف شده اند و فقط در مورد ردیف ستون های جلوی صحن مرکزی یا کار قوس در سه طرف دیده می شوند، که نمای بنا بوده است. طاق های بیضی شکل و فعلی درگاه ها در این بنا با نهایت دقت و مهارت و زیبائی خاصی با استفاده از قالب های چوبی زده شده است. به این ترتیب که قالب های چوبی و قوس های طاق با آنکه کاملاً نشانگر هلال بیضی شکل دوره ساسانی است، ولی شکستگی مختصری در رأس آن ها به وجود آمده است که اهمیت و امتیاز آن را مشخص می کند و چنین به نظر می رسد که این موضوع نیز مورد توجه معماران و سازندگان بنای تاریخانه بوده است، زیرا با کشیدن یک خط مستقیم آبی رنگ در زیر قوس ها این قسمت را کاملاً مشخص کرده اند و این رنگ آبی روشن تنها اثر رنگ آمیزی در این بنای مذهبی است.

ستون های مسجد تاریخانه با آجر های مربع شکلی به ابعاد ۴۳ در ۴۳ سانتی متر به گونه ای ساخته شده اند که شالوده آن ها دارای زیر سازی و پی بندی بسیار اساسی و بنیادی است. به این ترتیب که پس از شفته ریزی در صحن به قطر ۱.۵ متر با ملاط آهک و خرده های سنگ و آجر پاره، دو ردیف آجر های افقی به منظور زیرسازی ستون ها کار گذاشته شده است و سپس بر روی چنین شالوده ای مستحکم یک ردیف آجر های قطور به ابعاد ۵۰ در ۵۰ سانتی متر که ضمن عملیات گمانه زنی ظاهر شده اند قرار گرفته و ایجاد یک سطح اتکای یکنواخت و یک پارچه نموده که بیش از ۳۰ سانتی متر ارتفاع و ۱۶۰ سانتی متر طول دارد و از نوع آجر هائی است که در ساخت پایه ستون ها به کار رفته است.

لازم به یادآوری است که در بدو امر تصور می رود این پایه ستون ها به صورت نما کار شده اند. در صورتی که در ضمن کاووش معلوم گردید که این سکو نیز بر روی شالوده ستون های مدور و به منظور استحکام زیر سازی ستون های قطور ساخته شده و بعداً ساقه ستون های مسجد با استفاده از شیوه معماری آجر های راست و خفته (عمودی و افقی) که بر اساس سنت معماری دوره تاریخی پارت و ساسانی است، ساخته و پرداخته شده اند
و بعد قوس طاق های پوششی از روی پاکارهای تخته ای روی ستون ها با قالب چوبی و بدون شمشه گیری صورت گرفته است. بر روی آن یک ردیف آجر های افقی به صورت «تویزه» و یک ردیف آجر های عمودی به اصطلاح طرح رومی با ملاط گچ کار شده است. (تصویر ۱) بنابر این به عنوان یک وجه تمایز برای تفکیک معماری اولیه تاریخانه دامغان از مرمت دوره ساجوقی می توان شمشه گیری هلال طاق ها را که فقط در زمان سلجوقی در این مکان عملی شده است، ملاک و سند زمانی و تاریخ نگاری و سالیابی در این مسجد قرار داد. بنابر این مشاهده می شود که در ساخت بنای اولیه تاریخانه به هیچ وجه از شمشه گیری گچی به صورت قالب یا شاخص گچکاری استفاده نشده است.

موضوع جالب توجه دیگری که در معماری تارخانه دامغان چشم گیر است، ایجاد پاتاق در سطح دیوار های مسطحی است که از آن ها به جای کارقوس های بیضی شکل پوششی استفاده شده است، که در امر معماری کاملاً تازگی دارد و پیش از آن در زمان ساسانی در این گونه بناها از نیم ستون های کنار دیوار به صورت پاطاق قوس استفاده می شد. اما در تاریخانه سعی شده است که با ایجاد یک حفره مستطیل شکل در درون دیوار قطور خشتی با چند ردیف آجر و گاهی با ایجاد کلاف کشی چوبی درون دیوار، پا طاق قوس مطمئنی برای طاق های ضربی تدارک شود. لازم به ذکر است که در بنای این مسجد به استثنای ستون ها و قوس طاق ها در ساخت سایر الحاقات و حصار بنا از خشت خام و آجر های مربع ۴۳ سانتی متری استفاده شده است و به هین دلیل پوشش بنا به تدریج و به مرور زمان در اثر بارندگی و بی توجهی از بین رفته و تنها اثر داغ پوشش ها باقی مانده است. چنانکه در تنها اثر پوشش باقی مانده در شبستان مسجد که مربوط به اولین پوشش دهانه ای است و در زاویه شمال غربی مسجد قابل مشاهده است. کیفیت آن نشان می دهد که دارای سقف استوانه ای بوده، که متأسفانه در بازسازی های اخیر (در حدود ۵۰ سال قبل) نه تنها رعایت هلال قوسی های اصیل پوششی نشده بلکه به صورت سقف چهار ترک درآمده و در نتیجه برای بینندگان موجب ابهام در شناخت هویت معماری این مسجد شده. مخصوصاً در پوشش ایوان مرکزی که این امر به هیچ وجه رعایت نشده است.

محراب این مسجد در گوشه این ایوان قرار گرفته با آنکه شاخصی از جهت نمازگذاران است ولی در کل وضع روشنی ندارد. چون در مرکز شبستان نیست. به همین جهت بر روی بدنه چوبی شبستان خشت بزرگ و قطوری در وسط ایوان به گونه ای کار گذارده شده که علاوه بر نشان دادن جهت قبله، خشت های در اطراف آن به صورت منحنی، هلال قوسی را تشکیل می دهند که به لچکیهای زوایای این سطح ختم می شده است و مؤید آن است که هر چند محراب در مرکز ایوان بنا نشده، ولی برای مشخص نمودن قبله بوده است و از نظر شکل و فرم با ورودی که در زاویه جنوب غربی شبستان موجود است و به صورت اصیل خود باقی مانده کاملاً فرق دارد. یعنی معماری یکنواخت و معاصری را القا نمی کند، و وضع ثابت و معینی ندارد. حیاط یا صحن مرکزی مسجد تاریخانه مربع شکل و به ابعاد ۵/۲۵ در ۵/۲۶ متر مربع می باشد که اطراف آن را رواق هائی به سبک و شیوه ستون های شبستان فرا گرفته است که ظریفتر ساخته شده اند. هرچند این رواق ها فاقد پوشش اند ولی دارای نکات برجسته ای هستند که ذکر آن ها خالی از اهمیت نیست. بعضی از ستون های رواق مسجد به جای مصالح آجری از خشت خام ساخته شده اند، پائین این ساقه ستون ها از مصالح آجری و ملاط گچ بوده و بقایای آن ها تا ۸۰ سانتی متر باقی مانده است. این ستون ها دارای ساقه مدور و مربوط به دوران اولیه ساخت بنا می باشند. در مرمت دوران سلجوقی بدنه ستون رواق ها با همان خشت خام منتهی به صورت مکعب ساخته شده اند. کیفیت باز پیرائی و مرمّتی که بعد ها در این بنا انجام گرفته، به ویژه در مورد قوس های نوک تیز که در رواق ها و بعضی از طاق های مخروبه مسجد به چشم می خورد مبین این است که همه این تغییرات مربوط به قرن پنجم هجری و زمان سلجوقی است. (به استثنای تعمیراتی که در حدود ۵۰ سال پیش به صورت غیر فنی انجام گرفته و باید اصلاح شود).

می توان گفت قبل از ساخت منار دوره سلجوقی یا از منار قدیمی اثری نبوده، یا آنکه به کلی از ابتدا مناری ساخته نشده. بنای مناره دوره سلجوقی بر طبق کتیبه آجری بدنه منار به امر «ابو حرب بختیار ممدوح منوچهری» (۴۳۰- ۴۲۰ هجری قمری) ساخته شده است.

در مورد سایر الحاقات تاریخانه دامغان آثاری موجود نیست، ولی وضع ظاهری بنا نشان می دهد که این مسجد از طرف شمال شرقی و شمال غربی دارای الحاقات و راهرویی بوده است که آثاری از بقایای آن ها وجود دارد. چنانکه ورودی اصلی تاریخانه و جبهه شمال شرقی و رو به روی صحن مرکزی و شبستان مسجد، یعنی همین (ورودی که اکنون از آن استفاده می شود) بوده که به صورت دالانی طویل و طاق نماهایی بوده است که به تدریج از بین رفته اند. ضمن عملیات کاوش در این قسمت معلوم شد که از این محوطه بعد ها به علت قرب مکانی با مسجد به صورت قبرستان استفاده شده است. با وجود این بنای مسجد تاریخانه دامغان چندان آسیبی ندیده و با بازسازی و تعمیرات استحفاظی می توان از تخریب و انهدام بیشتر آن جلوگیری. در فضای حیاط این مسجد جهت عملیات کاووش و بررسی، ترانشه ای به ابعاد ۲ در ۱ متر حفر گردید که نشان می داد پیش از احداث مسجد تاریخانه در این محوطه بنای قدیمی تری وجود نداشته است. بر خلاف آنچه که نوشته اند شالوده بنای تاریخانه بر روی یک اثر دوره ساسانی گذارده شده است. ولی در عمق ۵/۲ متری حیاط مسجد آثاری نامشخص که با آجر ساخته شده بود ظاهر گردید که مربوط به دوره سلجوقی است و احتمال دارد که مربوط به یک حلقه چاه قنات باشد. ولی آثار کف سازی در حیاط تاریخانه مشاهده نشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: