چهارشنبه - ۱۳۹۷/۰۹/۲۱
صفحه اصلی >> آموزش >> عقاید >> کارکردهای اجتماعی توحید

کارکردهای اجتماعی توحید

مفهوم توحید
توحید در زبان عربی به معنای حکم به یکی بودن چیزی و در اصطلاح کلامی دانش و آگاهی به یکتایی و یگانگی خداست. (جرجانی؛ کتاب التعریفات؛ ص ۹۶) از این رو متکلمان و فلاسفه مدافع توحید، علم و اقرار به یکتایی خدای یگانه و بی مانندی در ویژگی صفاتش را توحید دانسته اند. (قاضی عبدالجبار معتزلی؛ شرح الاصول الخمسه ص ۸۰) قرآن اصول آموزه های خویش را بر بنیاد توحید نهاد است و به عنوان محور اندیشه و آموزه در همه جا حضور جدی و پررنگی دارد به گونه ای که می توان مدعی شد که بدون توحید نمی توان باوری را اسلامی و قرآنی دانست. بی اندیشه توحید همه چیز معنای دیگری خواهد یافت و اسلام و آموزه های آن چیزی جز پوستین بی محتوا نمی ماند.
کارکردهای اجتماعی توحید
قرآن افزون بر کارکردهای فردی چون آرامش و اطمینان قلب (کهف آیه ۱۴) و ایمنی از عذاب و رهایی از آن (مائده آیه ۷۲و ۷۳) و امنیت و در امان ماندن از خشم و غضبش (انعام آیه ۸۱) و رفع اندوه و حزن و رهایی از گرفتارهای افسردگی (انبیاء آیه ۸۷و ۸۸) و مصونیت از شیطان و وسوسه های آن (نحل آیه ۹۹و ۱۰۰) برای توحید کارکردهای اجتماعی چندی بیان می کند که در این نوشتار به آنها پرداخته خواهد شد.

۱-ایجاد جامعه سالم و عدالت پیشه
مهم ترین کارکردهای اجتماعی که قرآن برای توحید بیان می کند، ایجاد جامعه سالم و عدالت پیشه است. جامعه ای که بر عنصر یگانگی خدا بنا نهاده شود، به این بینش و نگرش دست می یابد که تنها خداوند است که هستی را آفریده و انسان را پرورانده و هدایت و مدیریت می کند. هرگونه تبعیض و جدایی میان افراد اجتماع و انسان امری نادرست و باطل است؛ زیرا خداوند همه را به یکسان و از خلقتی واحد آفریده و عناصر وحدت وجودی در آنان پدیدار است. بنابراین هرگونه اختلاف از نظر نژادی و یا برتری های دیگری از این دست در اندیشه و بینش توحیدی مردود شمرده می شود و نگرش افراد مومن و اهل توحید به جامعه و افراد انسانی، نگرشی مثبت و سازنده خواهد بود. این گونه است که اصل عدالت و دادگری در جوامع توحیدی ریشه می دواند و در همه حوزه ها خود را نشان می دهد. رعایت عدالت در همه حوزه ها به ویژه اقتصادی از آثار و کارکردهای اجتماعی توحید و بینش و نگرش توحیدی است که قرآن در آیه ۸۵ سوره اعراف بدان اشاره می کند و از زبان حضرت شعیب(ع) تبیین می کند که چگونه توحید و عبادت خدای یگانه می تواند در امور اقتصادی و مدیریت آن عدالت را برپا داشته و تقویت نماید، به گونه ای که افراد و اشخاص جامعه توحیدی همواره روابط اقتصادی خویش را برپایه معیارها و موازین پذیرفته شده عقلانی و عرفی و شرعی سامان می دهند و از تجاوز و تعدی به حقوق مالی پرهیز می کنند و راه قسط و عدالت را می پیمایند. این اصل آن چنان در حوزه اقتصادی کارکرد عدالت گرایانه دارد که قرآن در موارد چندی به توحید برای تقویت و تحکیم روابط سالم اقتصادی و اجتماعی تأکید می ورزد و بر اصول توحیدی برای رسیدن به این هدف اجتماعی پای می فشارد. به این معنا که یکی از مهم ترین سازوکارهای قرآنی برای ایجاد و اجرای عدالت جمعی اجتماعی در همه حوزه ها به ویژه اقتصادی آن تقویت توحید و تأکید بر آن است. (هود آیه۸۴)

۲- حق گرایی در انسان ها و جوامع
از دیگر کارکردهای اجتماعی توحید در آموزه های قرآنی می توان به حق گرایی در انسان ها و جوامع اشاره کرد. شاید همین عنصر است که موجب می شود که انسان به سوی عدالت گرایش یابد و در رفتار و کنش اجتماعی خویش اصل عدالت را رعایت نماید. بینش و نگرش توحیدی موجب می شود که انسان به حق گرایش یابد و از گرایش به باطل دور شود. گرایش به حق و دوری از باطل به معنای امور بسیاری است که از آن میان می توان به عدالت خواهی و عدالت پیشگی انسان و جوامع اشاره کرد؛ زیرا افراد موحد و اهل توحید از آن جایی که به حق گرایش دارند، از بی عدالتی و بیداد بیزار می شوند؛ چه بی عدالتی را باطل و در حکم امر ناحق برمی شمارند و می کوشند خویش را از آن برهانند و حتی دامن خویش به اتهام آن نیالایند. قرآن در آیه ۱۴ سوره کهف به این مسئله اشاره می کند که چگونه توحید موجب می شود تا راه های باطل و شطط را نپیماید. راه باطل و شطط، راهی است که انسان را از انجام اعمال درست و حق بازمی دارد. دور شدن از حق (مفردات ص۴۵۳) به معنای قرار گرفتن در افکار و رفتاری است که آدمی را به ظلم و ستم روا می دارد و از رفتار عقل و عرف و شرع پسندانه دور می سازد. بی عدالتی نیز چیزی جز رفتاری دور از اینها نیست. بنابراین بینش توحیدی است که آدمی را وادار به حق طلبی و عدالت خواهی می کند. در نگرش قرآنی کسی که از حق و توحید دور می شود و راه شطط را در پیش می گیرد انسانی سفیه است. سفیه کسی است که به جای راه راست و یگانه که وی را به مقصد می رساند هردم راهی را برمی گز یند و به شکلی دمدمی مزاج است. (جن آیه۲ تا ۴) این پراکندگی در انتخاب نه تنها فرد را دچار حیران و سرگردانی می کند بلکه جامعه را نیز دچار سرگردانی در برنامه ریزی و اجرای اعمال مفید و سازنده ای می کند که می توانست آن را به سعادت برساند. اشخاص و یا جامعه ای که دمدمی مزاج است و راه های پراکنده و دور از حقی را برمی گزیند همواره دچار اختلاف و تشتت در آراء و افکار و نیز عمل می شود و به جای آن که اتحاد و توحید در جامعه تقویت گردد و همبستگی و انسجام را پدید آورد موجب می شود که جامعه دچار واگرایی و تشتت گردد. از دیگر آثار و کارکردهای اجتماعی توحید می توان به ایجاد انگیزه جمعی در اعمال خیر و استباق و شتاب گیری در اعمال و کارهای خیر و نیکو اشاره کرد. قرآن بیان می دارد که انسان توحیدمحور و توحیدگرا انسانی است که درکارهای خیر شتاب می گیرد و در خدمت جامعه و افراد آن تلاش می کند. کار خیر و سبقت به این معناست که جامعه به یک حالت روحی و روانی رسیده است که انجام کارهای خیر و عام المنفعه و شتاب در آن برای افراد یک هدف شمرده می شود. جامعه نه تنها به کار خیر و انجام آن عادت کرده است و کار نیک به عنوان یک عادت اجتماعی و هنجار اجتماعی درآمده است بلکه تلاش برای شتاب و سبقت گرفتن در میان آنان نیز به یک امر عادی و هنجاری تبدیل شده است. (مؤمنون آیه ۵۹ تا ۶۱) حضرت یوسف(ع) در زندان به یاران در بندش با بیان داستانی می کوشد تا نقش و کارکرد توحید را در اعمال خیر و نیکو باز شناساند. وی با اشاره به مسئله بردگی که در آن زمان گسترش داشته بیان می کند که اگر شخصی دارای چند صاحب و مالک باشد که هرکسی از آن چیزی بخواهد آیا می تواند به درستی به همه آنها بپردازد و یا می تواند خود را از رنجی که به جهت اختلاف تقاضاها و درخواست ها پدید می آید برهاند؟

۳- ایجاد وحدت در جامعه
توحید مسئله امروز جامعه ماست. وحدت موجب می شود تا جامعه به اتحاد درآید و هدف مشخصی را در پیش گیرد و برنامه و توان و ظرفیت خویش را برای به دست آوردن آن سامان دهد. این گونه است که به هدف خویش هم زودتر و هم راحت تر و آسان تر می رسد. اما تشتت در بینش و نگرش موجب می شود که تشتت در هدف و نیز در راه و کار و برنامه پدید آید و کار خیر به شر و شر به خیر تغییر ماهیت دهد. هرکس در پی امری می رود که به نظرش خیر است و در حالی که باطل و شر است. تشتت در افکار و آراء و منش و کنش جامعه نتیجه ای جز تشتت در بینش و نگرش آنان نیست. از این رو برای بازسازی امر توحید و وحدت اجتماعی و برنامه ریزی و هدف ضروری است که نخست بینش تغییر یابد و به شکل توحید واقعی خود را نشان دهد. (یوسف آیه ۳۷ تا ۳۹)

۴- انجام اصلاحات و مبارزه با فساد
از دیگر کارکردهای اجتماعی توحید می توان به اصلاح امور جوامع و مبارزه با فساد اشاره کرد. جوامع توحیدمدار، به جهت بینش و نگرش توحیدی در همه اعمال و حوزه ها می کوشند تا اصلاح امور را سرمشق خویش قرار دهند. قرآن در آیه ۸۵ سوره اعراف به این مسئله اشاره می کند و از زبان شعیب بیان می کند که چگونه تفکر شرک آلود جوامع را به بحران بی عدالتی سوق می دهد و فساد و تباهی در امور اجتماعی و اقتصادی را سبب می شود. آن حضرت برای اصلاح رفتار و اعمال فاسد اجتماعی ایشان می کوشد تا نخست بینش و نگرش ایشان را اصلاح کند تا به دنبال آن به طور طبیعی اعمال و رفتار اجتماعی ایشان اصلاح گردد. در آیه ۸۴ و ۸۸ سوره هود این مسئله به خوبی تبیین و تحلیل می شود و از زبان حضرت شعیب(ع) توضیح داده می شود که آن حضرت برای اصلاح مسایل اجتماعی و بی عدالتی فزاینده در میان اهل مدین و جامعه ای که چگونه می کوشد تا حد توان خویش به اصلاح بینش و نگرش آنان بپردازد.
اگر جامعه بخواهد از بحران هایی که موجب نابودی و نیستی طبیعی و یا غیرطبیعی جوامع رهایی یابد می بایست به اصل توحید بازگردد؛ زیرا قرآن در آیه ۷۲ و ۷۳ سوره مائده بیان می دارد که ایمنی و نجات جوامع از سنت الهی عذاب الهی در گروه اعتقادی به توحید و پرهیز از شرک است. جوامع توحید محور می تواند با اعمال و رفتار خیرخواهانه عناصر طبیعی را در اختیار گیرد و حتی آنها را به سوی خیر جمعی هدایت کند. در این تأثیرگذاری بر طبیعت و عناصر آن تفاوتی میان عناصر به ظاهر شرورانه چون زمین لرزه و توفان و سیل و مانند آن نیست؛ زیرا توحید محوری و اعمال خیرخواهانه موجب می شود تا آنها در مهار انسان درآید و برکات آسمانی و زمینی برآنان فرو فرستاده شود و بلایا از آنان دور گردد. (کهف آیه ۳۸ و ۴۰ و مریم آیه ۴۸ و ۵۰ و انبیاء آیه ۶۶ تا ۷۲) به هر حال قرآن افزون بر کارکردهای فردی و معنوی توحید در آیات چندی به تحلیل و تبیین کارکردهای اجتماعی توحید در دنیا پرداخته و نشان می دهد که توحید چگونه در همه امور و حوزه های انسانی تأثیر می گذارد.
نویسنده:کاظم ابراهیمی
منبع:روزنامه کیهان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: