دوره های سینما پس از انقلاب

به دو صورت عمده می توان به نقد و ارزیابی فیلم پرداخت. شکل اول، نقد از دیدگاه درون نگر و شکل دوم، نقد از دیدگاه برون نگر است. در دیدگاه برون نگر، که به عبارت بهتر همان دیدگاه جامعه شناختی است، به رابطه ی فیلم با جامعه توجه و سعی می شود تأثیرات اجتماعی در فیلم شناسایی و تبیین شود. نقد برون نگر از این نظر به جامعه شناسی سینما کمک می کند که نشان می دهد چگونه فیلم ها به عنوان مجموعه ای از اطلاعات، قادرند ویژگی ها و خصوصیات جامعه ی معاصر خود را بازتاب دهند. مثال هایی از این نوع نگاه در فصل های گذشته ارائه شد. اما در مورد ایران نیز می توان به یافته هایی اشاره کرد. در ایران، پس از انقلاب به علت شرایط انقلابی و پس از آن حوادث جنگ هشت ساله، وضعیت ثابتی در جامعه وجود نداشت و همین مسئله در فیلم های سینمایی پس از انقلاب تأثیر روشن خود را گذاشته است. بلافاصله پس از انقلاب، آثاری سینمایی به وجود آمدند که انقلاب و علل مختلف بروز و ظهور آن را دست مایه ی اصلی کار خود قرار دادند و به طور مستقیم انعکاس شرایط اجتماعی معاصر خود هستند. اما به علت اینکه کوتاه زمانی پس از انقلاب، جنگ حادث شد و هشت سال به طول انجامید، فیلم های سینمایی درباره ی انقلاب نیز با کمی تأخیر جای خود را به موضوعات جنگی دادند که به شکل مستقیم به جبهه و جنگ می پرداختند و پس از پایان جنگ نیز موضوعات جنگی در شکلی دیگر، یعنی پرداختن به مسائل حاشیه ای جنگ و پیامدهای خواسته و ناخواسته ی آن و با دید تحلیلی قوی تری ادامه یافتند. همین گونه فیلم ها که به شیوه ای مستقیم و ساده می توان آنها را بازتاب شرایط واقعی جامعه قلمداد کرد، به علت حمایت ها و سرمایه گذاری های مستقیم و غیرمستقیم دولتی، طیف غالب فیلم های سه دوره ی مشخص پس از انقلاب، جنگ و پس از جنگ را شامل شدند. یکی از ویژگی های بسیار مهم این فیلم ها، داشتن یا ارائه ی دیدگاه سیاسی موافق با نظام سیاسی جامعه بود. انقلاب و جنگ هر دو، وقایع سیاسی مهمی در تاریخ ایران بودند که خواه ناخواه این صبغه ی سیاسی در فیلم های مربوط به آنها نیز بارز و مشخص است.
اما غلبه ی فیلم های این چنین به معنای ساخته نشدن فیلم هایی با موضوعات دیگر که به انحای پیچیده تری و به صورت غیرمستقیم شرایط اجتماعی معاصر خود را بازتاب می دادند، نبوده است. فیلم هایی در همین سه دوره ساخته شدند که نه درباره ی انقلاب بودند، نه جنگ و نه مسائل حاشیه ای آن. این فیلم ها دیدگاه سیاسی مشخصی ارائه نمی کردند و از این لحاظ، شاید به نظر رسد که نماینده ی جامعه ی معاصر خود نبودند، اما با توجه به اینکه رابطه ی میان آثار هنری و شرایط اجتماعی معاصر آنها را در دو سطح کلان ( جامعه ی کل ) و خرد ( ویژگی های اجتماعی خاص ) می توان بررسی کرد، روشن می شود که این گروه دوم فیلم ها نیز از لحاظ نمایش ویژگی های جامعه ی ایران، ساخت طبقاتی آن و گستره ی ارزش های اخلاقی و معرفی گروه های اجتماعی کوچک و بزرگ و ارتباطات میان آنها کماکان اهمیت جامعه شناسی خود را حفظ می کنند.
در سال ۱۳۶۹ پژوهشی بر روی شرایط اجتماعی مسلط در دوره های مختلف پس از انقلاب تا آن زمان انجام داده بودم ( راودراد، ۱۳۶۹ ) و در سال ۱۳۷۹ ( راودراد، ۱۳۷۹: ۷۲ ) این تحقیق را تکمیل کردم. بر اساس این دو مطالعه، شرایط ایران از آغاز پیروزی انقلاب تا سال ۱۳۷۹ را با استفاده از نقاط عطف تاریخی به دوره های مختلف تقسیم و ویژگی های اجتماعی هر دوره را بیان کرده بودم. در اینجا با ذکر نتایج به دست آمده در تحقیقات مذکور، وجود رابطه ی میان شرایط اجتماعی و نوع فیلم های تولیدشده در هر دوره را نشان می دهم.
دوره ی اول از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ( پیروزی انقلاب ) تا اول مهرماه ۱۳۵۹ ( حدود یک سال ). خصوصیات این دوره به طور خلاصه به این شرح است: نظام سیاسی جدید حاکم شده است و سعی در تثبیت خود دارد. فضای باز سیاسی برای فعالیت گروه های مختلف وجود دارد. شور و شوق انقلابی و وحدت و یکپارچگی مردم بسیار زیاد است. ارزش های جدید مذهبی و انقلابی شکل می گیرند و غرب زدگی به عنوان یک ضد ارزش مطرح می شود. مردم فشارهای اقتصادی زیادی برای حفظ و تداوم نظام تحمل می کنند. در این دوره به دلیل شکل گیری پایه های نظام، عامل سیاسی مهم ترین عوامل بوده و سایر مسائل را تحت الشعاع خود قرار داده است. در این دوره بیشتر، فیلم های حادثه ای که در واقع موضوعات انقلاب را دستمایه قرار داده اند، ساخته شده است.
دوره ی دوم از اول مهرماه ۱۳۵۹ ( آغاز جنگ ایران و عراق ) تا سوم خرداد ۱۳۶۱ ( فتح خرمشهر ) که با عنوان دوره ی جنگ دفاعی مطرح می شود ( حدود یک سال و نیم ) خصوصیات این دوره به طور خلاصه به این شرح است: نظام سیاسی جدید در داخل کشور تثبیت شده است. فضای باز سیاسی به علت فعالیت های تروریستی داخلی روبه محدودشدن است. ارزش های انقلاب تقویت می شوند و ارزش های جدیدی با عنوان فرهنگ جبهه ظهور می کنند. مردم کماکان فشارهای اقتصادی را تحمل می کنند. در این دوره نیز عامل سیاسی و به طور مشخص جنگ، از سایر عوامل مهم تر بوده و آنها را تحت الشعاع قرار داده است. در این دوره اگرچه هنوز در فیلم های حادثه ای متأثر از انقلاب اکثریت دارند، اما با آغاز موج فیلم های جنگی نیز مواجه هستیم.
دوره ی سوم از خرداد ۱۳۶۱ ( فتح خرمشهر ) تا ۲۷ مرداد ۱۳۶۷ ( قبول قطعنامه ی ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد ) که با عنوان دوره ی جنگ فرسایشی مطرح می شود ( حدود ۶ سال ). خصوصیات این دوره به این شرح است: ادامه ی ترورها و همچنین مشکلات مربوط به جنگ، موجب بسته شدن کامل فضای سیاسی جامعه می شود و گروه های سیاسی مخالف، زیرزمینی می شوند. وحدت و یکپارچگی و شور انقلابی مردم تضعیف شده است. در محافل مختلف زمزمه های طرح ارزش های غیرانقلابی و غیرمذهبی در برابر ارزش های انقلابی و مذهبی آغاز می شود. آمارها، حاکی از نابسامانی اقتصادی و گسترش شکاف طبقاتی است. انگیزه ی مردم برای تحمل فشارهای اقتصادی کم شده است. مسائل و مشکلات غیرسیاسی و اغلب اقتصادی از قبیل گرانی، مشکل مسکن و موضوعات دیگر طرح می شوند. در این دوره، طرح مسائل اقتصادی و مشکلات ناشی از آن بر عوامل سیاسی و به طور عمده جنگ، تا حدودی غالب می شود. در این دوره فیلم های اجتماعی و خانوادگی اکثریت پیدا می کنند، ولی در کنار آن شاهد افزایش سریع فیلم های جنگی نیز هستیم.
دوره ی چهارم از ۲۷ مرداد ۱۳۶۷ ( قبول قطعنامه ) تا دوم خرداد ۱۳۷۶، پایان دوره ی دولت هاشمی رفسنجانی که به دوره ی سازندگی معروف می شود ( حدود ۹ سال ). خصوصیات این دوره به این شرح است: نسبت به زمان جنگ فضای باز سیاسی وجود دارد. ولی گروه های سیاسی تمایل چندانی به فعالیت نشان نمی دهند. مردم به بی تفاوتی نسبت به امور سیاسی گرایش پیدا کرده اند. فشارهای اقتصادی کماکان باقی است و بیشترین آسیب را به اقشار کم درآمد وارد می کند. ارزش های انقلابی و مذهبی شکل گرفته در دوره ی پیروزی انقلاب و جنگ، عقب نشینی کرده اند و گرایش به ارزش های غیرانقلابی ایجاد شده است. در این دوره، عامل فرهنگی نسبت به سایر عوامل در اولویت قرار می گیرد. در این دوره از نسبت فیلم های جنگی کاسته می شود. در عین حال فیلم های جنگی ساخته شده در این دوره، بیش تر به مسائل حاشیه ای جنگ می پردازند و از بازسازی مستقیم جنگ پرهیز دارند. در عوض با افزایش قابل ملاحظه ی فیلم های اجتماعی و خانوادگی مواجه هستیم که خود متأثر از شرایط جدید اجتماعی به وجود آمده در کشور است. در این دوره طرح موضوعات جدید اجتماعی همچون مسائل زنان و جوانان که گاه با چاشنی سیاسی همراه می شد، آغاز می شود.
دوره ی پنجم از دوم خرداد ۱۳۷۶ ( آغاز دولت سیدمحمد خاتمی ) تا سال ۱۳۷۹ که به دوره ی توسعه ی سیاسی معروف می شود ( حدود ۳ سال ). خصوصیات این دوره به این شرح است: فضای باز سیاسی که در طول بیست سال به دلایل مختلف بسته شده بود، به طور نسبی دوباره ایجاد می شود و تعداد مطبوعات روبه افزایش می گذارد. گرایش مجدد به مسائل سیاسی در بین مردم به وجود می آید. جوانان و زنان به عنوان نیروهای مؤثر این دوره مطرح و به صحنه فراخوانده می شوند. اوضاع اقتصادی بازار رو به بهبود می رود و با تعقیب هدف خصوصی سازی، فروشگاه ها انباشته از کالاهای داخلی و خارجی می شوند. برخی ارزش های تازه طرح می شوند که اگرچه به طور مشخص انقلابی و مذهبی نیستند، ولی با آن تباینی ندارند. طرح ارزش های تازه که به علت فضای باز سیاسی صورت می گیرد، اولویت این دوره را به عامل فرهنگی می دهد. طرح موضوعات جدید اجتماعی همچون مسائل زنان و جوانان که در دوره ی قبل شروع شده بود، در دوره ی پنجم به نقطه ی اوج خود می رسد ( همان ). برای مثال در میان فیلم هایی که در سال ۷۷ ساخته، یا اکران شده اند، حداقل سی فیلم وجود دارد که دارای موضوع خانوادگی با تأکید بر زن یا تأکید بر مسئله ی عشق هستند.
از نظر کلی نیز نگاهی به تعداد فیلم های ساخته شده در دوره های مختلف، نشان می دهد که تحول شرایط اجتماعی به گونه ای بوده است که با روندی افزایش در تولید متوسط سالانه ی فیلم مواجه هستیم، به طوری که در دوره ی اول به طور متوسط هجده فیلم، در دوره ی دوم بیست و یک فیلم، در دوره ی سوم چهل فیلم. در دوره ی چهارم پنجاه و پنج فیلم و در دوره ی پنجم به طور متوسط شصت فیلم در سال ساخته شده است ( حیدری، ۱۳۷۲ و جهاد دانشگاهی، ۱۳۷۸ ). از آنجا که در سال های ابتدایی پیروزی انقلاب ورود و نمایش فیلم های خارجی به دلایل ایدئولوژیک ممنوع شد و نیز به دلیل اینکه تفریح غالب مردم در غیاب هنرهای دیگر در سال های آغازین انقلاب، سینما بود، دولت به حمایت از سینما پرداخت و به این ترتیب میزان تولید سالانه ی فیلم نیز افزایش یافت و در ادامه نیز رشد قارچ مانند سینما سبب شد این هنر از نظر کمیّت نسبت به سایر هنرها برتری پیدا کند.
منبع مقاله :
راودراد، اعظم؛ ( ۱۳۹۱ )، جامعه شناسی سینما و سینمای ایران، تهران: مؤسسه ی انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: