دوشنبه - ۱۳۹۷/۰۵/۰۱
صفحه اصلی >> گوناگون >> سینما در 30 نما >> عالم های مجازی در سینما

عالم های مجازی در سینما

دسته ای از آثار سینمایی و تلویزیونی، داستان را به گونه ای روایت می کند که شخصیت یا شخصیت های داستانی در دو دنیای واقعی و مجازی زندگی می کنند. دو فضایی که یکی واقعی و دیگری ساخته ی ذهن است ممکن است در حقیقت یک دنیا بیش تر وجود نداشته باشد و فضای دیگر تخیلی و ذهنی باشد؛ ولی داستان فیلم به گونه ای روایت می شود که مرز میان آن دو برای مخاطب برداشته می شود.
فیلم « سر آغاز »(۱) کشف مکانیزمی را به تصویر می کشد که توسط آن، افراد در ذهن شخص دیگری وارد میشوند و باعث تغییر یا حذف برخی اطلاعات، خاطرات و دریافت های وی می شوند. مرز میان دنیای ساخته شده در ذهن افراد و واقعیت، بسیار باریک است و حقیقتِ بخشی از پلان ها مشتبه می ماند؛ برای نمونه در آخرین پلان فیلم پس از آمدن « کاب » و دیدن بچه هایش، فرفره ای را که فقط در دنیای واقعی می ایستد و می افتد برای آزمایش خواب و واقعیت می چرخاند؛ ولی فرفره نمی ایستد. تا این بخش فیلم به نظر می آمد بچه های کاب، واقعی باشند؛ اما این پلان باعث تشکیک در این حقیقت می شود و تا انتها هم واقعیت مشخص نمی شود.
در مجموعه فیلم های « کابوس خیابان الم »(۲) که تاکنون هشت قسمت اکران شده، « فردی کروگر » که سال ها باغبان کودکستانی بوده است به جرم آزار و اذیت کودکان، روانه ی دادگاه می شود. او از دادگاه تبرئه می شود؛ ولی پس از تبرئه شدن، به دست والدین بچه ها سوزانده می شود. کروگر با چنگال های برنده برای انتقام در خواب به سراغ بچه هایی می آید که حالا بزرگ شده اند. هر کس درخواب کشته شود در واقعیت هم کشته می شود؛ یعنی اتفاقات خواب و بیداری یکسان اند. کروگر در برخی قسمت های این مجموعه، خارج از خواب نیز به افراد حمله می کند و آن ها را می کشد.
در فیلم ها و انیمیشن « ماتریکس » مرزی میان واقعیت و دنیای ذهنی مخلوق رایانه وجود ندارد. بدن انسان ها در مزارعی وسیع نگه داری می شود و ذهن افراد در برنامه ای رایانه ای به نام ماتریکس زندگی می کند که شبیه جهان معاصر است. نکته ی مهم آن است که اگر فردی در دنیایِ ذهنیِ رایانه ایِ ماتریکس، زخمی یا کشته شود، در واقعیت هم همان اتفاق برایش رخ می دهد. در این میان برخی افراد از قواعد این نرم افزار فراتر می روند و گاهی هم قوانین حاکم بر این دنیا عوض می شود. در مجموع هیچ واقعیت محضی دراین فیلم ها وجود ندارد و تشکیک حقیقت و شک گرایی مهم ترین دست مایه ی آن است.
دنیایی مجازی در فیلم «ترون » وجود دارد که نوعی نرم افزار رایانه ای پیشرفته محسوب می شود. انسان ها می توانند وارد نرم افزار یا از آن خارج شوند و تمام اتفاقات مجازی در نرم افزار در واقعیت آنان نیز تأثیر می گذارد؛ یعنی اگر فردی داخل نرم افزار شده، در آن کشته شود. از بین خواهد رفت. هم چنین در قسمت جدید آن، نرم افزار مؤنثی از برنامه ، خارج و به انسانی حقیقی تبدیل می شود و خالق این مجموعه که با یکی از نرم افزارهای اصلی درگیر بوده برای همیشه در آن می ماند.
گونه ی دیگر از این دسته، فیلم هایی را شامل می شود که امور ذهنی به وسیله ی یک فرد با حقیقت مشتبه می شود؛ یعنی دنیای مجازی وجود ندارد؛ بلکه شخصیت یا شخصیت هایی در داستان به علت بیماری یا دلایل دیگر، مرز میان واقعیت و خیال را بر هم می زنند و این رفتار آنان، ناخود آگاه باعث آسیب دیگران نیز می شود. نکته ای که این فیلم ها را به بحث عالم ذهن و عین مرتبط می کند این است که نوع روایت به گونه ای که مخاطب را در صورت « هم ذات پنداری » به ورطه ی اختلاط می برد.
جوانی ریاضی دان در فیلم « یک ذهن زیبا »(۳) که مبتلا به بیماری اسکیزوفرن است، در تمام دوره ی دانشگاه، دوست و هم اتاقی خیالی دارد. وی پس از فارغ التحصیلی نیز همیشه تصور می کند جاسوس سازمانی مخفی است. او با شخصیت های ساخته ی ذهنش، مدام ارتباط دارد و همین امر باعث مشکلات فراوانی شده است.
بیماری روانی در فیلم « جزیره ی شاتر » (۴) که حقیقت برای او مشتبه شده، خود را کارآگاهی می داند که پرونده ای درباره ی آن را دنبال می کند؛ ولی در حقیقت، او بیماری روانی است که تحت درمانی جدید قرار گرفته است. بر همین اساس به دلیل تکنیک بالای کارگردان تا سکانس های پایانی، حقیقت امر، روشن نیست.
یک روان پزشک در فیلم « هویت » (۵) یک زندانی و قاتل روانی را که حکم اعدامش صادر شده، تبرئه می کند تا تحت درمان قرار گیرد. او دچار چند گانگی شخصیت است و افرادی خیالی در ذهن خود دارد که هنگام درگیر شدن با آنان، دست به کشتار می زند. بخش عمده ی داستان، همان دنیای ذهنی او است که بیش تر ماجراها در آن رخ می دهد.
خاطرات بد یکی از اساسی ترین مشکلات افراد در فیلم « درخشش ابدی یک ذهن بی آلایش » است. شرکت به فناوری خاصی دست یافته که می تواند خاطرات گذشته ی افراد را پاک کند تا از پریشانی رهایی یابند. خاطرات ذهنی ارتباط زیادی با واقعیت دارد وحتی گاهی با هم مخلوط می شوند و دو فضای واقعی و خیالی درهم می آمیزد.
دو گروه فیلم های یاد شده تحلیل های متفاوتی را طلب می کنند. گروه اول که وجود دنیایی ذهنی در کنار دنیای واقعی را نشان می دهند، باعث ایجاد تشکیک در حقیقت می شوند؛ زیرا آثار فقط بر وجود عینی یا خارجی موجودات مترتب می شود (۶) و عوامل مجازی که ساخته ی ذهن هستند وجودی ذهنی دارند و آثار بر موجودات به وجود ذهنی شان مترتب نمی شود. به بیان دیگر، یک شخصیت داستانی در دنیای واقعیِ فیلم وجودی خارجی یا عینی دارد و هر اثری بر آن واقع می شود؛ ولی در دنیای مجازی یا ذهنی، اثر پذیر نیست و آن چه در این فیلم ها می آید با این فرض فلسفی، هم خوانی ندارد. این مطلب باعث می شود که مخاطب در درک حقیقت به اشتباه بیفتد که حاصل آن نوعی شک گرایی است. البته این امر در هر فیلم متفاوت است . در برخی از فیلم ها همانند « ماتریکس » این مطلب روشن تر دیده می شود و در برخی دیگر به دقت بیش تر نیاز دارد.
گروه دوم این فیلم ها افراد بیماری را به تصویر می کشد که توانایی تمییز میان واقعیت و مجاز را ندارند. این فیلم ها را می توان پرداختی با رویکرد روان شناسانه به مشکل این چنین افراد دانست؛ چرا که معمولاً درک چنین بیماری هایی برای اشخاص سالم، بسیار مشکل است. البته در گونه ای از این فیلم ها که داستان درمخلوطی از واقعیت و مجاز روایت می شود، می توان آسیب ایجاد تشکیلک در حقیقت را دید که درگروه قبلی توضیح آن آمد.

پی‌نوشت‌ها:

۱. lnception.
۲. A Nightmare on Elm Street.
۳. A Beautiful Mind.
۴. Shutter lsland.
۵. ldentity.
۶. طباطبائی، سید محمد حسین، بدایه الحکمه، ص ۳۵.

منبع مقاله :
امین خندقی، جواد، (۱۳۹۱)،دین در سینما گزاره های اعتقادی،قم: ولاء منتظر(عج)، چاپ اول

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سوال امنیتی: